Pasif Taşıma


Kategoriler: 9. Sınıf Biyoloji, Biyoloji, Hücre

Molekülün çok yoğun olduğu ortamdan az yoğun olduğu ortama geçmesine “pasif taşıma” denir. Pasif taşımada;

  • Enerji harcanmaz.
  • Molekülün kendine ait kinetik enerjisi kullanılır.
  • Molekül geçişi hücre zarındaki yağ tabakasından veya protein kanallarından gerçekleşir.
  • Canlı ve cansız tüm hücrelerde gerçekleşebilir.

1. Difüzyon

Moleküllerin veya iyonların çok yoğun olduğu ortamdan az yoğun olduğu ortama yayılmalarına “difüzyon” denir.



Örnek:

  • Bir bardak suyun içine mürekkep damlatıldığında, mürekkebin suyun içinde tamamen yayılması.
  • Glikozun kan damarından hücrelerimize aktarılması.
  • Oksijenin kan damarından hücrelerimize geçmesi.

Difüzyon hızını etkileyen faktörler;

  • Zardaki protein kanal sayısı artıkça, difüzyon hızı artar.
  • Molekül büyüklüğü azaldıkça, difüzyon hızı artar.
  • Sıcaklık arttıkça moleküllerin kinetik enerjileri artar ve difüzyon hızı artar.
  • İki ortam arasında yoğunluk farkı arttıkça, difüzyon hızı artar.
  • Difüzyon yüzeyinin artması, difüzyon hızını artırır.

Basit Difüzyon

Moleküllerin çok yoğun olduğu ortamdan az yoğun olduğu ortama kendiliğinden geçmesidir.

Örnek: Parfüm sıkıldığında tüm odaya yayılması.



NOT:

  • Basit difüzyonda taşıyıcı proteine gerek yoktur.
  • Yağda kolay çözünen moleküller basit difüzyon ile geçer.

Kolaylaştırılmış Difüzyon

  • Suda çözünmeyen ve yağda enmeyen moleküllerin geçişine fosfolipit tabakası izin vermez.
  • Bu nedenle bu maddeler çok yoğun oldukları ortamdan az yoğun oldukları ortama hücre zarında bulunan taşıyıcı proteinler ile geçer. Bu olaya “kolaylaştırılmış difüzyon” denir.

NOT: Kolaylaştırılmış difüzyonda enerji harcanmaz, enzim kullanılmaz.

2. Osmoz

  • Suyun çok yoğun olduğu ortamdan az yoğun olduğu ortama geçmesine “osmoz” denir.
  • Osmoz olayında ortamın yoğunluk farkı önemlidir.

Ortam yoğunlukları:

  • Hipertonik ortam: Yoğunluğu hücrenin yoğunluğundan daha fazla olan ortama “hipertonik ortam” denir. Hipertonik ortamda; Madde fazla, su azdır.
  • İzotonik ortam: Yoğunluğu hücre yoğunluğuna eşit olan ortama “izotonik ortam” denir.
  • Hipotonik ortam: Yoğunluğu hücre yoğunluğundan az olan ortama “hipotonik ortam” denir. Hipotonik ortamda; Madde az, su fazladır.

Not:



  • Osmoz olayında enerji harcanmaz.
  • Canlı veya cansız hücrelerde gerçekleşebilir.
  • Osmoz olayı iki ortamın yoğunluğu eşitlenene kadar devam eder.
  • Osmoz olayı ile hücreler plazmoliz veya deplazmoliz olur.

Plazmoliz: Hipertonik ortama konulan hücre su kaybeder ve büzülür. Bu olaya “plazmoliz” denir.

Not: Plazmoliz olmuş bir bitki hücresinde hücre zarı ile hücre çeperi arasındaki mesafe artar.

Osmotik Basınç

  • Hücre içinde bulunan çözünmüş maddelerin oluşturduğu su çekme isteğine “osmotik basınç” denir.
  • Hücre içindeki madde yoğunluğu arttıkça osmotik basınç da artar.
  • Su osmotik basıncın fazla olduğu yere doğru hareket eder.

NOT: Plazmoliz durumuna geçen hücrenin osmotik basıncı artar.

Deplazmoliz

Kendinden daha az yoğun ortama (hipotonik) konulan hücrenin ortamdan su alarak şişmesine “deplazmoliz” denir.

Not: Deplazmoliz olmuş bir bitki hücresinde hücre zarı ile hücre çeperi arasındaki mesafe artar.



Turgor Basıncı

  • Hücre içine giren veya hücre içinde bulunan suyun hücre zarına yaptığı basınca “turgor basıncı” denir.
  • Hayvan hücrelerinde turgor basıncının çok fazla artması hücrenin patlamasına neden olur. Bu olaya “hemoliz” denir.
  • Bitkilerde hücre çeperi bulunduğu için hemoliz gerçekleşmez.
  • Bitki hücrelerinde turgor basıncı etkisi ile; Stomalar açılır, Otsu bitkiler ayakta dik durur, Nasti hareketi gerçekleşir.
  • Hücre içindeki su miktarı arttıkça turgor basıncı da artar.

Emme Kuvveti

Emme Kuvveti = Osmotik basınç – Turgor basıncı

Osmotik basınç ile turgor basıncı ters orantılıdır.

Ters Osmoz

  • Ters osmoz hassas membran filtrasyon tekniğidir.
  • Atık suların veya deniz sularının tekrardan kullanılması için uygulanır.
  • Atık su arıtımında kullanılan çözünmüş kimyasalların sudan uzaklaştırılması amacıyla yüksek basınç ve filtrasyon uygulanan bir sistemdir.
  • Ters osmozun mantığı cihazda bulunan membranlardan suyu süzmektir.

Olay şöyledir;

  • Su yüksek basınç altında cihazdaki membranlardan geçmeye zorlanır.
  • Bu sırada su ve bazı inorganik moleküller bu gözeneklerden geçerken, su içinde bulunan birçok madde geçemez. Konsantre su oluşur (Su arıtma cihazlarında olduğu gibi).
  • Ters osmoz ile böbreklerimizin çalışma prensibi aynıdır.

Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
13 Haziran 2020 Cumartesi