Eşeysiz Üreme ve Çeşitleri 10. Sınıf


Kategoriler: 10. Sınıf Biyoloji, Biyoloji, Hücre Bölünmeleri

Her canlı türü soyunu devam ettirebilmek için üreme olayı ile çoğalır. Üreme eşeysiz ve eşeyli olmak üzere iki şekilde gerçekleşir. Ana canlının, kalıtsal yönden kendisi ile aynı özellikte yeni bireyler oluşturmasına eşeysiz üreme denir. Tek bir ata canlı üremeyi sağlar. Bu üreme mitoz bölünme ile sağlandığı için oğul döllerde tür içi kalıtsal çeşitlilik görülmez.

Bölünerek üreme, tomurcuklanma, sporla üreme ve Vejetatif üreme olmak üzere dört farklı eşeysiz üreme yöntemi vardır. Hayvanlarda hücre yenilenmesini sağlayan rejenerasyon olayı bazı türlerde yeni canlı oluşmasını sağladığı için eşeysiz üreme olarak kabul edilir.



Bilgi: Eşeysiz üreme, mevcut özelliklerin korunmasını bakımından iyi olmakla beraber, değişen ortam şartlarına uyacak bireylerin oluşumunu (kalıtsal çeşitliliği) sağlamaz. Eşeysiz üreme ile kısa sürede birey sayısında artış sağlanabilir.

İKİYE BÖLÜNME (Bölünerek Üreme)

Prokaryot hücre yapısında olan bakteri ve arkebakteriler ile ökawot yapılı amip, öglena ve paramesyumun üreme biçimidir. Bakteri ve arkebakterilerde DNA eşlendikten sonra sitoplazma bölünür.



Bölünme, paramesyumda enine, öglenada boyuna, amip gibi bazı türlerde ise her yöne doğru gerçekleşir. Bu canlılarda ikiye bölünme sırasında çekirdek ve sitoplazma bölünmeleri meydana gelir.

TOMURCUKLANMA

Ana canlının üzerinde oluşan küçük bir çıkıntı (tomurcuk), büyüyerek genç canlıyı oluşturur. Yavrular, ana canlıdan ayrılarak gelişebilir veya ona bağlı kalarak koloni de oluşturabilir. Tomurcuk oluşması mitoz bölünme ile meydana geldiği için yeni oluşan canlılar ata canlı ile ve birbirleriyle aynı kalıtsal özellikte olur. Bu çeşit üreme; maya mantarı (bir hücreli mantar çeşidi), süngerler (omurgasız hayvan) ve hidra (sölenterler grubundan omurgasız hayvan) gibi canlılarda görülür.

Örnek:

REJENERASYON

Vücutta zara gören kısımların onarılmasına yenilenme (rejenerasyon) denir. Gelişmiş yapılı canlıların çoğunda yenilenme olayı gözlenir. Türlerin gelişmişliği arttıkça, rejenerasyon yetenekleri azalır.



Planarya (yassı solucan), toprak solucanı, süngerler ve deniz yıldızı gibi bazı hayvanlarda rejenerasyon yeteneği fazladır. Vücuttan kopan parçadan yeni bir canlı oluşabilir. Ana canlıda kopan kısmını tamamlar.

Kertenkelede kopan kuyruk yeniden oluşur. Ancak kopan kuyruk parçası kendini yenileyemez. Kopan kuyruktan yeni bir birey meydana gelmez. Yani bir çeşit eşeysiz üreme değildir.

VEJETATİF ÜREME

Bitkiden kopartılan dal ve yaprak gibi kısımlarından uygun şartlarda yeni bitkilerin oluşmasına vejetatif üreme denir. Bu üreme, bitkilerin eşeyli üreme çeşidi olan tohumla üremeye göre çok daha kısa sürede meydana gelir.

  • Çilekte stolon denilen sürünücü gövde toprak üstünde bitkinin geniş bir alana yayılmasını sağlar. Stolon üzerinde, göz (nodyum) denilen bölgelerden yeni bitkiler oluşur.

  • Patates ve yer elması gibi bitkilerin yumru gövdesi üzerinde bulunan ve göz denilen yapılardan gelişen sürgünler, yeni bitkileri meydana getirir.
  • Soğan, lale, orkide, sarımsak gibi bitkilerin yassı gövdeleri üzerinde göz gelişerek yeni bitkileri oluşturur.
  • Ayrık otu, zencefil gibi bitkilerde rizom denilen toprak altı gövde vardır. Bu gövde üzerindeki gözlerden mitoz bölünme ile gelişen sürgünler yeni bitkiler oluşturur.
  • Menekşe ve begonya gibi saksı bitkiIerinde ve ağaçlarda kök, gövde veya yapraktan alınan ve çelik denilen parçalardan yeni bitkiler üretilebilir.

Bilgi: Daldırma denilen yöntemle de bitkilerde Vejetatif üreme sağlanır. Bu üreme çeşidinde toprağa yakın yerlerden çıkan bir dal parçası bükülür ve yere değen kısmının üstü toprakla örtülür. Dal parçasının uç kısmı toprağın dışına çıkarılır. Yan dallar yeteri oranda geliştiği zaman kesilerek ana bitkiden ayrılır.

Aşılama, bitkileri vejetatif olarak çoğaltma yöntemlerinden biridir. Aşılama yönteminde eklenen parça yeni bitkinin üst kısmını oluşturur. Bu parçaya aşı denir. Bitkinin alt kısmını ve kökünü meydana getiren kısma ise anaç denir. Çoğaltılmak istenen bitkiden kopartılan dal parçası (çelik) anaç bitkinin üstüne yerleştirilir. Bu sayede istenilen özellikte yeni bitki oluşturulur.



Örnek:

SPORLA ÜREME

Mantarlarda, bir hücreli canlılardan plazmodyumda (sıtma hastalığına neden olan protista türü) ve tohumsuz bitkilerde görülen eşeysiz üreme çeşididir. Olumsuz şartlara karşı dayanıklı, sağlam bir örtü ile kaplı ve spor denilen özel hücreler ile üreme sağlanır. Sporlar uygun ortamlarda gelişerek yeni canlının oluşmasını sağlar.

HİDRADA TOMURCUKLANMA: Hidrada ana canlıdan oluşan tomurcuk ana bireyden ayrılıp zemine tutunarak yaşamını sürdürür ve gelişerek yeni bir hidrayı oluşturur. Tomurcuklanma ile oluşan ve ana bireye bağlı kalan ya da zemine tutunarak yaşayan canlıya polip denir. Poliplerden ayrılan ve yaşamlarını serbest olarak sürdüren bireylere ise medüz denir. Medüzde tomurcuklanma ile üreme yoktur.

Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
13 Haziran 2020 Cumartesi