Türkiye’de Başlıca Yüzey Şekilleri 10. Sınıf


Kategoriler: 10. Sınıf Coğrafya, Coğrafya, Doğal Sistemler 10. Sınıf

TÜRKİYE’NİN DAĞLARI

Türkiye’deki dağların oluşumu yer yer farklılık gösterir. Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar kıvrımlarla oluşurken, Batı Anadolu’da Ege Denizi kıyılarına dik uzanan dağlar kırılma sonucu oluşmuştur. Bazı yörelerde, tek dağ özelliği gösteren yanardağlar volkanizma sonucu oluşmuştur.



Orojenik Hareketlerle Oluşan Dağlar

Türkiye’deki sıradağlar, Alp – Himalaya Orojenezi’yle oluşmuştur. Tetis adı verilen ve kuzeyde Doğu Avrupa, güneyde ise Afrika ve Arabistan levhalarının arasında yer alan jeosenklinalde biriken tortul tabakalar kıvrılarak sıradağları oluşturmuştur.

Türkiye’de Alp Orojenezi’yle oluşan en önemli sıradağlar Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar’dır. Alp Orojenezi döneminde ilk önce Kuzey Anadolu Dağları daha sonra Toroslar oluşmuştur.

Küre, Canik, Giresun, Rize, Köroğlu, Çamlıbel Çimen, Mescit ve Yalnızçam dağları, Kuzey Anadolu Dağları’nı oluşturan başlıca dağlardır. Akdağ, Beydağları, Barla, Geyik, Bolkar ve Aladağlar ise Toros Dağları’nı oluşturur.

Doğu Anadolu’daki Tahtalı, Mercan ve Tecer dağları, Batı Anadolu’da Işıklar, Kazdağı ve Samanlı dağları, İç Batı Anadolu’daki Akdağ, Eğrigöz, Demirci ve Murat Dağları da kıvrılma hareketleri sonucunda meydana gelmişlerdir. Bu dağlarımız daha sonraları dış etkenler tarafından aşındırılmış, Kuaterner’den itibaren Anadolu Yarımadası’nın toptan yükselmesiyle bugünkü görünümlerini kazanmışlardır.



Türkiye’nin batı kesimlerinde sert tabakaların kırılmasıyla yükselmiş, bloklar hâlinde kırık dağlar vardır. Horst adı verilen bu dağlara Ege Bölgesi’ndeki Madra Dağı, Yunt Dağı, Aydın Dağları ve Bozdağlar örnek olarak verilebilir. Bu dağların arasındaki graben çukurlarında ise Bakırçay, Gediz, Küçükmenderes ve Büyükmenderes ovaları meydana gelmiştir.

Volkanik Dağlar

Türkiye’de, Mezozoik’te deniz altı volkanizması şeklinde görülen volkanik olaylar, Senoz0ik’te yeryüzünde de görülmüştür. Türkiye’de en dikkat çeken volkanik şekiller volkan konileridir. Bu volkanların tamamı sönmüş volkanlardır. Türkiye’deki en son volkanik püskürme, Nemrut Dağı’nda 1441 yılında olmuştur.

Türkiye’deki volkanik dağların çoğu, Doğu Anadolu ve İç Anadolu’da yer almaktadır. Doğu Anadolu’daki volkanik dağlar, kuzeydoğu yönünden güneybatı yönüne doğru; Büyük Ağrı, Küçük Ağrı, Tendürek, Süphan ve Nemrut Dağı şeklinde sıralanmaktadır. İç Anadolu’daki volkanlar Doğu Anadolu’daki gibi kuzeydoğu yönünden güneybatı yönüne uzanmaktadır. İç Anadolu’da Erciyes, Melendiz, Hasan Dağı, Karacadağ ve Karadağ volkanları bulunmaktadır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki en önemli volkanik dağ Karacadağ’dır. Karacadağ’ın yüksekliği fazla değildir. Basık şekillidir. Batı Anadolu’daki volkanik araziler Kula (Manisa) çevresinde yoğunlaşmıştır. Kula çevresinde 70 civarında küçük volkan konisi bulunmaktadır. Akdeniz Bölgesi’nde, Antakya – Kahramanmaraş oluğunda, Hassa (Hatay) civarında ve Ceyhan’ın doğusunda lav akıntıları ve küçük volkan konileri görülmektedir.



TÜRKİYE’NİN OVALARI

Çevrelerine göre alçakta kalan, akarsular tarafından derince yarılmamış, hafif dalgalı ve geniş düzlükler ova olarak ifade edilmektedir. Türkiye’deki ovalar oluşum özelliklerine ve bulundukları yerlere göre, kıyı ovaları ve iç bölge ovaları olmak üzere iki gruba ayrılır.

Kıyı Ovaları

Kıyı ovaları, akarsuların taşıdıkları alüvyonların, denize döküldükleri yerlerde birikmesiyle oluşmuştur. Kıyı ovalarının çoğu delta ovası şeklindedir. Başlıca delta ovaları, Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin oluşturduğu Çukurova, Göksu Nehri’nin oluşturduğu Silifke, Kızılırmak’ın oluşturduğu Bafra ve Yeşilırmak’ın oluşturduğu Çarşamba ovalarıdır. Ayrıca Kıyı Ege`deki Gediz, Bakırçay, Küçükmenderes ve Büyükmenderes grabenlerinin ağızlarında da delta ovaları bulunmaktadır.

İç Ovalar

İç ovaların çoğu, yer kabuğu hareketleri sırasında çöken sahaların, akarsuların taşıdığı malzemelerle doldurulması sonucu oluşmuş ovalardır. İç bölge ovalarının büyük bölümü, ana fay kuşaklarındaki graben alanlarında oluşan tektonik ovalardır. Bu ovalardan Kuzey Anadolu Fay Kuşağında oluşanların başlıcaları; Adapazarı, Düzce, Bolu, Tosya, Erbaa, Niksar, Tokat, Erzincan, Erzurum, Pasinler ve Horasan ovalarıdır. Kıyı Ege’deki grabenlerde oluşmuş, Bakırçay, Gediz, Küçükmenderes ve Büyükmenderes ovaları da tektonik ovalardandır.



İç Anadolu’daki Konya, Kayseri ve Eskişehir ovaları, epirojenik hareketlere bağlı olarak çöken geniş çanaklarda oluşmuş tektonik ovalardır. Amik, Kahramanmaraş, Elbistan, Elazığ, Malatya, Muş, Bingöl ovaları, Doğu Anadolu Fay Kuşağfndaki tektonik çukurların dolmasıyla oluşmuş, çoğu deniz seviyesinden oldukça yüksek ovalardır.

Bazı ovalar, bir akarsuyun çıktığı ve kollarıyla beraber sularını akıttığı havza durumundadır. Diyarbakır ve Ergene ovaları bu tür ovalara örnek olarak gösterilebilir. Korkuteli, Elmalı, Kestel, Tefenni, Gölhisar, Acıpayam, Akseki ve Gembos ovaları, karstik arazilerdeki tektonik çukurların karstik olaylara bağlı olarak genişletilmesiyle ve akarsuların getirdiği alüvyonlarla doldurulmasıyla oluşmuşlardır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki ovalar ise, daha çok çökme, aşınma ve biriktirme faaliyetleri ile oluşmuştur. Bu ovalar genellikle bölgenin güneyinde toplanmıştır. Nizip, Suruç, Altınbaşak (Harran) ve Ceylanpınar ovaları en önemlileridir.

Trakya’daki Ergene Ovası ise bir alüvyal birikim sahasıdır. Ergene lrmağı’nın taşıdığı alüvyonlar, Ergene Havzası’nı doldurmuş ve bu ova oluşmuştur. Ayrıca Kayseri’deki Develi Ovası volkanik ovalara örnektir.

TÜRKİYE’NİN PLATOLARI

Türkiye’deki platoların büyük bölümü deniz seviyesindeki düzlüklerin, epirojenik hareketlere bağlı olarak toptan yükselmesiyle meydana gelmiştir. İç Anadolu’daki Obruk, Cihanbeyli, Bozok, Uzunyayla ve Haymana platoları, yatay duruşlu tabakaların yükselmesiyle oluşmuştur. Erzurum – Kars ve Ardahan platoları, çukur sahaların lav ve tüf örtüleriyle kaplanmasıyla oluşmuşlardır. Zaman içinde plato yüzeyleri aşındırılarak düzleştirilmiştir. Söz konusu platolar, aynı zamanda Türkiye’nin en yüksek platolarıdır.

Akdeniz kıyılarındaki Taşeli ve Teke platoları kireç taşlarıyla kaplı arazilerde oluşmuş karstik platolardır. İstanbul ve Kocaeli’nin üzerinde bulunduğu Çatalca – Kocaeli Platosu’nun yüksekliği fazla değildir. Güneydoğu Anadolu’da Gaziantep ve Şanlıurfa platoları bulunur. Türkiye’deki platolarda tarım, hayvancılık, yaylacılık ve turizm gibi birçok faaliyet yürütülmektedir. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’daki platolarda tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık yaygındır. Kuzeydoğu Anadolu platolarında (Erzurum – Kars, Ardahan vs.) yazların serin ve yağışlı geçmesi nedeniyle, büyükbaş hayvancılık faaliyetleri yürütülmektedir.



Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
13 Haziran 2020 Cumartesi