Dalgalar 10. Sınıf Fizik


Kategoriler: 10. Sınıf Fizik, Dalgalar, Fizik

Titreşim Hareketi



Fizik biliminde incelenen hareket çeşitlerinden biri de titreşim hareketidir. Dalga ve dalga hareketinin anlaşılabilmesi için önce titreşim hareketinin anlaşılması gerekir.

  • İki nokta arasında yapılan ileri – geri ya da yukarı – aşağı harekete titreşim hareketi denir.
  • Salıncaktaki çocuğun ileri – geri sallanması, teknenin su yüzeyinde yukarı – aşağı sallanması, gitar telinin ses verirken yaptığı hareket titreşim hareketine örnektir.

Bilgi: Titreşim hareketi, birbirini tekrarlayan özdeş hareketlerdir.

Dalga Hareketi



Titreşim hareketinin yakın taneciklere aktarılması ile dalga hareketi oluşur. Titreşim hareketinin tanecikten taneciğe aktarılması sonucunda ortam taneciklerinin düzenli olarak titreşmesine dalga ya da dalga hareketi denir.

  • Yay dalgalarının oluşması için yay, su dalgalarının oluşması için su esnek ortamdır.
  • Dalganın oluşabilmesi için kuvvet uygulayarak enerji veren bir kaynak gereklidir.
  • Bir çubuk ile suya dokunulduğunda ya da suya taş atıldığında su dalgaları oluşur. Bu durumda cisim ya da taş dalga kaynağıdır.
  • Gitar tellerinin titreştirilmesi ile oluşan ses dalgalarının kaynağı müzisyendir.
  • Dalga hareketi titreşim hareketinin bir ortamda iletilmesi olayıdır.
  • Bir cismin, titreşim hareketini başka cisimlere ya da taneciklere aktarmadan tek başına titreşmesi dalga hareketi değildir.

Bilgi: Her dalga hareketi bir titreşimdir. Ancak her titreşim bir dalga hareketi değildir. Örneğin salıncağın sallanması titreşimdir, bir dalga hareketi değildir.

Taşıdıkları Enerji Türüne Göre Dalgalar

  • Yayılabilmek için maddesel ortama ihtiyaç duyan dalgalara mekanik dalgalar denir.
  • Yay dalgaları, su dalgaları, deprem dalgaları, ses dalgaları mekanik dalgalardır.
  • Yayılabilmek için maddesel ortama ihtiyaç duymayan dalgalar elektromanyetik dalgalardır.
  • Elektromanyetik dalgalar boşlukta da yayılabilir.
  • Elektromanyetik dalga olan güneş ışığı, uzay boşluğundan geçerek bize ulaşır.
  • Radyo dalgaları, mikro dalgalar, X ışınları, cep telefonu dalgaları, ışık elektromanyetik dalgalardır.

Örnek:



Bilgi: Elektromanyetik dalgalar yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duymaz. Görünür ışık, televizyon dalgaları gibi elektromanyetik dalgalar maddesel ortamda da yayılabilir.

Örnek:

Dalga Boyu, Periyot, Frekans



Örnek:

Örnek:



Örnek:

Örnek:

Dalgaların Hızı

Örnek:

Örnek:



Örnek:

Örnek:

Dalgaların Sınıflandırılması



Dalga: Titreşim hareketi ile ortama aktarılan enerjinin bir yerden başka bir yere aktarılırken ortamda oluşan şekil değişimidir. Dalganın esnek ortamdaki yayılmasına da dalga hareketi denir. Dalga hareketi ile ilgili bazı özellikleri şöyle özetleyebiliriz.

1. Bütün dalga hareketlerinde enerji taşınır.
2. Dalga hareketinin oluşabilmesi için bir kaynağa ihtiyaç vardır.
3. Dalga hareketlerinde madde taşınmaz, enerji taşınır yani ortam ilerlemez.

Yukarıdaki şekilde su üzerinde duran bir kayık görünmekte, su üzerinde dalga oluşturulduğunda dalga tepeleri kayığı yukarı aşağı hareket ettirmesine rağmen kayığın yeri değişmez. Bunun nedeni dalga hareket ederken üzerindeki noktaların sağa sola değil, yukarı aşağı hareket etmesidir.

Periyodik Dalgalar: Art arda oluşturulan dalgalara periyodik dalga denir. Bir dalga kaynağının eşit zamanda eşit sayıda dalga üretmesiyle oluşan dalgalardır.

Dalga Boyu: Periyodik bir dalgada ardışık iki dalga tepesi arası uzaklığa ya da ardışık iki dalga çukuru arasındaki uzaklığa dalga boyu denir ve λ ile gösterilir.

Periyodik bir dalgada bir tepenin iki ucu arası uzaklığa ya da bir çukurun iki ucu arası uzaklığa genişlik denir. Dalga tepesi ya da dalga çukurunun denge konumundan olan uzaklığına ise genlik denir.

Şekildeki eşit bölmeli düzlemde oluşturulmuş K dalgasının dalga boyu 4 birim iken L dalgasının dalga boyu 8 birimdir.

λ K = 4 br
λ L = 8 br

Periyot: Dalga üreten kaynağın bir tepe bir çukur üretmesi için geçen süreye periyot denir. Ya da bir sonraki dalganın bir önceki dalganın yerine geçmesi için geçen süreye periyot denir. T harfi ile gösterilir. Birimi "saniye" dir. Periyot kaynağa bağlıdır. Kaynağın dalga üretme süresi değişmediği sürece periyot değişmez.

Frekans: Birim zamanda üretilen dalga sayısına frekans denir) file gösterilir. Birimi s-1 ya da Hertz (Hz) dir. Periyotla frekans arasında; T.f = 1 bağıntısı vardır. Yani periyotla frekans ters orantılıdır. Birim sürede üretilen dalga sayısı ne kadar çoksa periyot o kadar küçüktür.

Şekilde eşit bölmeli iki yayda oluşturulmuş K ve L dalgaları vardır. Aynı uzunlukta K dalgasından 2 tane L dalgasından 4 tane vardır. L dalgasının frekansı K ninkinin iki katıdır.

Dalganın Hızı: Dalgaların birim sürede aldığı yol dalga hızına eşittir. v ile gösterilir. Bir periyotluk (T) sürede bir dalga boyu (λ) yol alan dalganın hızı; V = λ .f ile bulunur. Burada dalga boyu dalganın hızına ve frekansına bağlıdır. Ancak hız dalga boyuna ve frekansa bağlı değildir.

Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
22 Haziran 2019 Cumartesi