Dilin Kullanımından Doğan Türleri


Kategoriler: 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı, Türk Dili ve Edebiyatı, Türk Dili ve Edebiyatına Giriş

Lehçe: Bir dilin çok uzun zaman önce, yazılı metinlerle izlenemeyen, karanlık dönemlerinde kendisinden ayrılan ve ayrıldığı dilden hem ses hem biçim olarak ayrılıklar içeren koludur. Coğrafi ve kültürel etmenler bu ayrılmada rol oynar. Lehçelerde, ses, şekil ve kelime ayrılıkları çok büyüktür. Çuvaşça ve Yakutça, Türkçenin Iehçeleridir.



Yakutça Lehçesinden:

Min sahali kıratık öydüübün = Ben Yakutça biraz anlarım.
Bihigi at minen barıahpıt = Biz at(a) binip gideceğiz.
Haydah oloroğut? = Nasılsınız? (Nasıl yaşıyorsunuz?)
En olus türgennik sanarağın = Sen çok hızlı konuşuyorsun.

Şive: Bir dilin konuşulduğu belli yerleşim bölgelerine özgü olan ve “sesletim farklılıkları” temelli olan koluna verilen addır. Bir dilin izlenebilen tarihî dönemlerinde ayrılmış koludur. Şivedeki ayrılıklar, lehçede olduğu kadar değildir. Türkmence, Kırgızca, Azerice vb. Türkçenin şiveleridir.



Türkiye Türkçesi: Yakında bakkal var mı? Bana bakkaldan ekmek getirir misin? Bir kilo şeker istiyorum. Yarım kilo yemeklik yağ verin. Unun kilosu kaça?

Azeri Türkçesi: Bu yahınlarda erzag dükkânı varmı? Dükkândan mene cörek getirersiniz mi? Hahis edirem bir kilo gend verin. Yarım kilo kere yağı istiyrem. Unun kilosu neceyedir?

Türkmen Türkçesi: Golayda bakgal bar mı? Manga bakgaldan cörek getirip bilersing mi? Bir kilo seker isteyerin. Yarım kilo iymeklik yağ bering. Uning kilosı nece?

Ağız: Daha küçük yerleşim bölgelerine özgü olan ve daha küçük ayrımlara dayanan konuşma biçimidir. Ağız, dilden yalnızca “ses” bakımından değişiklikler içerip “yapı (biçim) ” bakımından ayrılıklar içermeyen koludur. Türkiye Türkçesinin konuşulduğu Anadolu”da “Konya ağzı, Sivas ağzı, Denizli ağzı” gibi ağızlar vardır.



Gaziantep ağzı örneği:

Sorma, güccük o(o)lanı everdim. Eşgi, üşgü bağımızın goro(o) deyip, görümümün gızını alıym dedim. Almaz olaydım. Başıma gelen bişmiş tavığın başına gelmezdi. Germece gerilesice gelinin eli yüzünde ekme(e) dizinde. Elinden gabıklı goz yinmez. Onca eme(e)m boşa geddi. Me(e)rsem, o(o)lan geder it getirir; gız geder yiğit getirirmiş. Şindi de erceden odalarına çekiliyler, bana gırcıvık veriyler.

Argo: Bir toplumda ortak dilden ayrı olarak aynı meslek veya topluluktaki insanların kullandığı özel dile argo denir. Temelde, toplumun aşağı tabakasında kullanılan argo, hemen her ülkede aydın kesim arasında da tutunabilmektedir. Örneğin “yürütmek” sözcüğü, “habersiz olarak almak, çalmak” anlamıyla argo olarak toplumda yaygın biçimde kullanılmaktadır.

Argo Örnekleri

Patlak lastik gibi sallanma koçum.
Gel apla geel, ucuzluğa gel.
İkile bakalım düdük makarnası.
Yaylan moruk, ense tıraşını görelim.
Şaftın kaymış senin be beyamca.
Tırışkadan herifler hepsi, hiçbiri harbi değil.



Jargon: Ülke içinde farklı meslek gruplarının kendi aralarında nispeten farklı bir dil kullanmalarına jargon denir. Jargon; argonun, dilin söz veya söz kümesi düzeyindeki birimlerine bir grubun verdiği yeni anlam ve değerlerle oluşur. Bu terim meslek/grup dışındaki kişilerin anlamaması ya da kendi aralarında daha kolay anlaşmak için kullanılır.

Örneğin bir terzinin dilinde “reglan, kloş, basen, kup” gibi kimini anlamadığımız, çoğu yabancı kökenli pek çok terim bulunur. Bir ayakkabıcı “fiyonta, maskarata” gibi anlamını bilmediğimiz sözcükleri kullanır. İşte bütün bunlar, aynı dil içinde meslek gruplarının oluşturdukları jargon dediğimiz sözcüklerdir.

Standart (Ölçünlü) Dil: Kuralları sözlüklerde ve yazım kılavuzlarında tespit edilmiş, eğitim, hukuk, basın yayın alanları ile resmî yazışmalarda kullanılan, işlev ve geçerlilik alanı geniş, sosyal sınıf ve yerel iz taşımayan dildir. Başlangıçta bir ağızken toplumun genelinin kullanmaya başladığı İstanbul ağzı Türkçenin standart dilidir.

Konuşma dili: Günlük yaşayışta kullanılan ve yazı dilinden az çok farklarla ayrılmış bulunan dil, günlük konuşma, günlük dildir. Konuşma dilinde sözcükler farklı şekilde ifade edilebilir. Kimi sesler değişebilir, bazı heceler yutulabilir. Örneğin yazı dilinde gösterdiğimiz “geleceğiz” sözcüğü konuşma dilinde “gelicez” biçiminde karşımıza çıkar. Konuşma dilinde ses tonu da önemlidir. Birçok anlam konuşurken ses tonuyla verilebilir.

Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
22 Haziran 2019 Cumartesi