Tarih Biliminin Yöntemi

Bütün bilim dalında sonuca ulaşmak için belirlenmiş çalışma yöntemleri vardır. Tarih biliminin konusunun kendine özgü şartları ve çalışma yöntemlerinin de diğer bilimlerden farklı nitelikler taşımasını gerekli hale getirmiştir. Örneğin tarihin konusu olan insanın geçmişteki faaliyetleri tekrarlanamaz. Bu da tarihçinin deney ve gözlem yapmasını imkansız kılmaktadır. Tarihçi ancak geçmişten günümüze kalan her türlü malzemeyi inceleyerek sonuca ulaşabilir. Tarih araştırmalarında takip edilen yöntemler şu şekilde sıralanabilir:



1. Tarama (Kaynak Arama)

Geçmişten günümüze kalan ve tarih hakkında bilgi veren, her türlü malzemeye kaynak ya da belge adı verilir. Kaynaklar özelliklerine göre gruplara ayrılır:

Birinci Elden Kaynaklar (Ana Kaynaklar): Olayın geçtiği döneme ait belge ve buluntulardır. Kitabeler, abideler, arkeolojik buluntular, paralar, fermanlar bu tür kaynaklardır.



İkinci Elden Kaynaklar: Olayın geçtiği döneme yakın ya da o dönemin kaynaklarından faydalanılarak meydana getirilen eserlerdir. Örneğin birinci elden kaynaklardan yararlanılarak yazılan tarih kitapları ikinci elden kaynak kabul edilmektedir.

Bunun yanı sıra tarihi kaynaklar malzeme cinsine göre sözlü kaynaklar (efsaneler, destanlar, menkıbeler vb.); yazılı kaynaklar (tabletler, kitabeler, fermanlar, beratlar vb.); sesli ve görüntülü kaynaklar (resimler, fotoğraflar, filmler, video bantları vb.); gerçek eşya ve nesneler (arkeolojik buluntular ile tarihi eşya ve nesneler) olarak sınıflandırılabilir.

2. Tasnif (Sınıflandırma)

Tarihçilerin kaynak aramasından sonra elde etmiş oldukları verileri zamana, mekana (yere) ve konuya göre bölümlere ayırarak düzenlemelerine “tasnif” denir.



3. Tahlil (çözümleme)

Elde edilen verilerin yeterli olup olmadığının kontrol edilmesine tahlil denir. Bu aşamada eksiklikler tamamlanır, veriler gruplandırılır. Eldeki malzemeler kullanıma hazır duruma getirilir.

4. Tenkit (Eleştirme)

Tarihçi, bu aşamada elde edilen verilerin gerçek veya sahte olup olmadığını “tenkit” yaparak değerlendirir. Çünkü doğruluğuna ve sağlamlığına güvenilen malzemeler gerçek kaynak değeri taşır. Doğruluğu araştırılmadan yapılan çalışmalar sonucunda yazılmış eserler tarihi eser niteliği taşımaz.

5. Terkip (Sentez)



Bu aşamada kaynaklar bir araya getirilerek sonuca ulaşılır ve kitap yazımı gerçekleştirilir. Tarihçi araştırma konusuyla ilgili bütün verileri tek tek ele alır ve birbirleriyle ilişkileri çerçevesinde inceleyerek bir yoruma ulaşır.

Tarih Biliminin Yöntemleri Konu Anlatımı Video LiseGo

1. Tarama (Kaynak arama) Araştırılan konuyla ilgili belgelerin toplanmasıdır. Bunlar yazılı ya da yazısız olabilir. 2. Tasnif (Sınıflandırma) Konuyla ilgili kaynaklardan elde edilen bilgilerin ayrıştırılmasıdır. 3. Tahlil (Çözümleme) Kaynak ve bilgi yönünden yeterli olup olmadığının kontrol edilmesidir. 4. Tenkit (Eleştiri) Belgelerde geçen bilgilerin doğruluğunu tespit etmektir. 5. Terkip (Sentez) Tarihi bilgilerin oluşturulmasındaki son aşamadır. Doğruluğuna karar verilen kaynaklardaki ortak bilgilerin bir araya getirilmesidir. UYARI: Bu çalışmalar yapılırken göz önüne alınması gereken nokta ise olayın meydana geldiği dönemin şartlarına göre değerlendirilmesi ve objektif olarak davranılmasıdır. 1. Kaynak Bulma (Tarama) Bir tarihi olayı araştırırken en doğru bilgiye ulaşmak için o konu ile ilgili belgeler ve kaynaklar bulmalıdır. İşte bu yüzden tarihi olaylar ile ilgili bilgi veren herşey kaynak olarak kabul edilir. Tarihi kaynaklar iki kısıma ayrılır: a) Birinci elden kaynaklar: Tarihi olayların yaşandığı dönemlerden kalan kaynaklardır. (Padişah günlükleri ve olayı yaşayan kişilerin anlattıkları ve yazdıkları eserler.) b) İkinci elden kaynaklar: Olayın geçtiği dönemde değil de sonradan başkalarından duyularak yazılmış eserlerdir. UYARI: Birinci elden kaynaklar daha güvenilirdir. Tarih biliminin kaynakları yazılı, sözlü, kalıntılı, çizili, sesli ve görüntülü kaynaklar olmak üzere bölümlere ayrılır. 2. Tasnif (Sınıflandırma) Araştırılan konu hakkında bilgi ve belgeler toplandıktan sonra belli bir kural çerçevesinde sınıflandırılır. Sınıflandırmanın ardından oluşturulacak eserin yazım planı yapılır. Örnek: Tasnif aşamasında Fatih'in İstanbul'u Fethi hakkında bir araştırma yapan tarihçi gerekli kaynaklara ulaştıktan sonra öncelikle elde ettiği bilgi ve verileri kronolojiyi dikkate alarak konuya göre sınıflandırır. Böylece araştırdığı konunun planını oluşturur. Ana başlıklar ve içindekiler bölümü ana hatlarıyla ortaya çıkmış olur: "İstanbul'un Fethi'ne kadar yapılan hazırlıklar ve Meydana Gelen Siyasi Gelişmeler" "Fetih öncesi Avrupa ve Anadolu ile ilişkiler" "Fetih öncesi Bizansla yapılan görüşmeler" ... gibi. 3. Tahlil (Çözümleme) Tahlil yapma elde edilen bilgi ve verilerin kaynak değeri açısından yeterli olup olmadığının araştırılmasıdır. Bu aşamada sınıflandırılan bilgilerin içeriği değerlendirilmeye alınır. Bilginin nesnelliğine, güvenilirliğine ve kanıtlanabilirliğine dikkat edilir. Bilginin tahlil edilmesiyle eldeki malzeme kullanıma hazır ve işe yarar hale getirilir. Tahlil aşamasında ise "Fatih'in İstanbul'u Kuşatması" ile ilgili bilgi ve veriler gözden geçirilerek verilerin, konunun tam anlamıyla açıklanmasında yeterli olup olmadığı belirlenir; verilerin nerede nasıl kullanılabileceğine karar verilir. 4. Tenkit (Eleştiri) Belge ve eserlerin kullanılmasında bazen problemler çıkabilir. Eldeki belgelerde araştırılan konu hakkında sınırlı veya yanlış bilgi olabilir, belge okunamayabilir. Her bir yazarın olaya faklı bakması algılaması ve farklı anlatması mümkündür. Bu nedenle yazılı kaynakların doğruluk derecesi güvenilirliği, yazıldığı tarih, yazarı, aynı olaydan söz eden farklı kaynaklar arasında uyum ve uyumsuzluk tenkit aşamasında araştırılır. Kayakların tenkidi iç tenkit ve dış tenkit olmak üzere iki şekilde yapılır. Tenkit aşamasında "Fatih'in İstanbul'u kuşatması" ile ilgili belgeler önce dış tenkide göre de­ ğerlendirilir. Kullanılan kaynakların adı, yazım ve basım tarihi, belgelerin cinsi, kullanılan kağıt, yazı karakteri gibi özellikler açısından kullanılacak kaynakların güvenli olup olmadığı tespit edilir. Dış tenkitten sonra kullanılabilecek nitelikte olan eser ve belgeler iç tenkide göre değerlendirilir. Bu araştırmada eserlerdeki bilgilerin doğruluğu o döneme ait diğer bilgilerle karşılaştırılarak ve yazarın bilimsel kişiliği dikkate alınarak incelenir. 5. Terkip (Sentez) Tarih araştırmaları için toplanan bilgi ve veriler sınıflandırılıp tahlil ve tenkit yapıldıktan sonra bir araya getirilir. Bu aşamada toplanan bilgiler gözden geçirilir, eksiklikler tamamlanır, fazlalıklar çıkarılır. Bu işlemlerin hemen ardından eserin yazımına geçilir. Ancak yazım sırasında anlatım açık, anlaşılır ve sade olmalıdır. Tarihi olaylar anlatılırken olayı yakından ilgilendiren ekonomik, sosyolojik, ticari, kültürel ve coğrafi etkenler de göz önünde bulundurulmalıdır. Dikkat edilmesi gereken en önemli mesele ise Tarihi olayı incelenen dönemin şartlarına göre değil, olayın meydana geldiği dönemin şartlarına göre değerlendirilmelidir. Olaylar kanıtlanırken objektif olmalı, güvenilir kaynaklardan yararlanmalıdır. Tarih, beşeri bir bilimdir. Tarihin kendine özgü yöntemleri vardır. Bir sonuca ulaşmak için bilim ve mantığa uygun biçimde yapılan araştırma şekline "yöntem" denir. Tarih araştırmaları sırasıyla; a. Tarama (Kaynak Arama) b. Tasnif (Sınıflandırma) c. Tahlil (çözümleme) d. Tenkit (Eleştiri) e. Terkip (Sentez) aşamalarıyla yapılır. Tarihin yöntemi, tarihi olayları inceleyerek anlamak ve açıklamaktır. Tarihi olaylar hakkında doğru bilgi edinmek ancak o dönemden kalan ve olaya tanıklık edebilecek belge ve bulguların değerlendirilmesiyle mümkün olur.
Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
30 Haziran 2018 Cumartesi