EMEVİ DEVLETİ (661 – 750)

Emeviler, İslam tarihinin hem askeri hem de idari açıdan en teşkilatçı dönemlerinden biridir. Ancak bu dönem, siyasi gerilimlerin ve toplumsal sınıflaşmaların da zirve yaptığı bir süreçtir.

1. Siyasi ve İdari Gelişmeler

• Merkez Değişikliği: Hz. Ali döneminde Küfe olan merkez, Muaviye tarafından Şam’a taşınmıştır. Bu, Bizans etkisindeki bir şehirde daha güçlü bir bürokrasi kurulmasını sağlamıştır.

• Saltanat Sistemi: Muaviye’nin oğlu Yezid’i veliaht tayin etmesiyle, İslam dünyasındaki “seçim (biat)” usulü sona ermiş, halifelik bir hanedanlık (saltanat) haline gelmiştir.

• Posta Teşkilatı (Berid): Devletin geniş sınırlarını kontrol altında tutabilmek amacıyla ilk düzenli posta ve istihbarat teşkilatı kurulmuştur.

• Resmi Dil ve Para: Abdülmelik döneminde Arapça resmi dil ilan edilmiş ve Bizans paralarına karşılık ilk İslam parası (Dinar) basılmıştır. Bu, ekonomik bağımsızlığın ilanıdır.

2. Sosyal Yapı ve Mevali Politikası

• Mevali Sistemi: Emeviler, Arap milliyetçiliği yaparak Arap olmayan Müslümanları (Türkler, İranlılar, Berberiler) dışlamışlardır. “Mevali” (azatlı köle) olarak adlandırılan bu gruba devlet yönetiminde yer verilmemiş ve onlardan haksız vergiler alınmıştır.

• İslamiyet’in Yayılmasına Etkisi: Bu dışlayıcı politika, Türklerin ve diğer milletlerin İslamiyet’e girişini ciddi oranda yavaşlatmıştır.

3. Askeri Başarılar ve Kuşatmalar

• İstanbul Kuşatmaları: Emeviler, Peygamber efendimizin hadisine nail olmak için İstanbul’u hem denizden hem karadan kuşatmışlar ancak Bizans’ın “Rum Ateşi” (Grejuva) ve surları nedeniyle başarılı olamamışlardır.

• Kuzey Afrika ve İspanya: Fas’a kadar olan tüm Kuzey Afrika fethedilmiş, 711 yılında Kadir (Guadalete) Savaşı ile İspanya’ya girilmiştir.

ENDÜLÜS EMEVİ DEVLETİ (756 – 1031)

Abbasilerin Emevi hanedanına son vermesiyle, katliamdan kurtulan I. Abdurrahman İspanya’ya kaçarak burada bağımsız bir devlet kurmuştur.

1. Bilim ve Medeniyetin Merkezi: Kurtuba

• Avrupa’nın Işığı: Başkent Kurtuba, Orta Çağ Avrupa’sı karanlık içindeyken 300 binden fazla kitabı olan kütüphanelere, kanalizasyon sistemine ve aydınlatılmış sokaklara sahipti.

• Kurtuba Medresesi: Dünyanın ilk modern üniversitelerinden biri kabul edilir. Burada sadece Müslümanlar değil, Hristiyan ve Yahudi öğrenciler de eğitim görmüştür.

2. Kültürel Etkileşim ve Miras

• Doğu-Batı Köprüsü: Müslüman alimlerin (İbn Rüşd, İbn-i Arabi gibi) eserleri ve Eski Yunan eserlerinin Arapçadan Latinceye çevrilmesi, Avrupa’da Rönesans ve Reform hareketlerinin temelini atmıştır.

• Mimari: Dönemin en büyük eseri olan Kurtuba Camii, İslam mimarisinin estetik ve mühendislikte ulaştığı noktayı gösterir.

• Hoşgörü (Convivencia): Hristiyan, Yahudi ve Müslümanların uzun süre barış içinde yaşadığı “Birlikte Yaşama Kültürü”nün en güzel örneği bu dönemde sergilenmiştir.

Neden Yıkıldılar?

1. İç Karışıklıklar: Kerbela Olayı’nın yarattığı derin toplumsal üzüntü ve muhalefet.

2. Mevali Tepkisi: Horasan bölgesinde yaşayan Türk ve İranlıların, Emevi zulmüne karşı Ebu Müslim Horasani önderliğinde başlattığı ayaklanma.

3. Abbasilerin Ortaya Çıkışı: Peygamber ailesinden geldiklerini iddia eden Abbasilerin, Emevi saltanatına son vermesi.

Çözümlü Örnek Test Soruları

Soru 1:

Emevi Devleti’nde halifeliğin babadan oğula geçmesiyle birlikte yönetimde yaşanan temel değişim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Demokratik seçimlerin güçlenmesi B) Cumhuriyet rejimine geçilmesi C) Halifeliğin bir saltanat haline dönüşmesi D) Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması

• Çözüm: Muaviye’nin oğlu Yezid’i veliaht tayin etmesi, “Seçimle gelen halife” dönemini kapatmış ve yerine hanedanlık (saltanat) sistemini getirmiştir. Cevap: C

Soru 2:

Emeviler Dönemi’nde Arap olmayan Müslümanların (Türkler, İranlılar vb.) dışlanması ve onlara ikinci sınıf vatandaş gibi davranılmasına ne ad verilir?

A) İskan Politikası B) Mevali Politikası C) İstimalet Politikası D) Millet Sistemi

• Çözüm: Emevilerin Arap milliyetçiliği yaparak Arap olmayan Müslümanları küçümsemesine “Mevali” (azatlı köle) politikası denir. Cevap: B

Soru 3:

Emevi Devleti’nin resmi dili Arapça ilan etmesi ve ilk İslam parasını bastırması aşağıdakilerden hangisinin bir kanıtıdır?

A) Bizans ile askeri ittifak yapıldığının B) İslam dünyasında mezhep birliğinin sağlandığının C) Devletin milli (Arap) bir kimlik kazandığının D) Fetih hareketlerinin tamamen durduğunun

• Çözüm: Ortak dil ve ortak para birimi, bir devletin merkezi otoritesini güçlendirir ve milli kimliğini pekiştirir. Cevap: C

Soru 4:

Endülüs Emevi Devleti’nin başkenti olan Kurtuba’nın, Orta Çağ Avrupa’sı için bir “bilim ışığı” olarak görülmesinin en önemli sebebi nedir?

A) Çok güçlü ordulara sahip olması B) Sadece Arapların eğitim almasına izin vermesi C) Kütüphaneleri, medreseleri ve tıp eğitimiyle bilim merkezi olması D) Roma İmparatorluğu’nun mirasını reddetmesi

• Çözüm: Kurtuba, o dönemde binlerce kitabın bulunduğu kütüphaneleri ve modern eğitim kurumlarıyla Avrupa’daki bilimsel uyanışın kaynağı olmuştur. Cevap: C

Soru 5:

Aşağıdakilerden hangisi Emevi Devleti’nin yıkılmasında etkili olan faktörlerden biri değildir?

A) Kerbela Olayı sonrası artan huzursuzluklar B) Mevali politikasına karşı halkın tepkisi C) Şii ve Abbasi taraftarlarının çalışmaları D) Türklerin Müslüman olmaya başlaması

• Çözüm: Türklerin Müslüman olması devletin yıkılma sebebi değil, aksine İslamiyet’in güçlenme sebebidir. Ancak Emeviler döneminde bu süreç baskılar nedeniyle yavaşlamıştır. Cevap: D

Soru 6:

Endülüs Emevi Devleti’nin Avrupa kültürüne yaptığı en büyük katkı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa’da feodalite (derebeylik) sistemini kurması B) İslam bilim ve felsefesini Avrupa’ya taşıyarak Rönesans’a zemin hazırlaması C) Papalığın otoritesini güçlendirmesi D) Avrupa’daki tüm krallıkları tek çatı altında toplaması

• Çözüm: Müslüman alimlerin eserlerinin Latinceye çevrilmesi ve Endülüs’teki yüksek eğitim seviyesi, Avrupa’nın bilimsel gelişimini (Rönesans) tetiklemiştir. Cevap: B

Soru 7:

711 yılında Tarık bin Ziyad komutasındaki İslam ordularının Cebelitarık Boğazı’nı geçerek İspanya’yı fethetmesiyle sonuçlanan savaş hangisidir?

A) Kadir (Guadalete) Savaşı B) Talas Savaşı C) Nihavend Savaşı D) Bedir Savaşı

• Çözüm: Tarık bin Ziyad, Kadir Savaşı ile Vizigotları yenerek İspanya’da yüzyıllar sürecek olan İslam hakimiyetini başlatmıştır. Cevap: A