Büyük Selçuklu Devleti’nde Yönetim ve Toplum Yapısı 9. Sınıf


Kategoriler: 9. Sınıf Tarih, Tarih, Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk İslam Devletleri

Büyük Selçuklu Devletinde Devlet Teşkilatı

Büyük Selçuklu Devleti’nde de İslamiyetten önceki Türk devlet geleneğinde var olan,



  • “Ülke, hükümdar ailesinin ortak malıdır.” anlayışı
  • Hükümdarın halkın her türlü ihtiyacını karşılayıp, sosyal adaleti sağlamakla sorumlu olması anlayışı
  • Kut inanışı

devam etmiştir.

Devlet teşkilatında Türklerle birlikte İranlıların etkisi vardır. Devletin mülki teşkilatına İranlılar, askerî teşkilatına Türkler hakim olmuştur. Selçuklularda vezirlik kurumunda Abbasi, Sasani ve Gaznelileri örnek almışlardır.

Bilgi: Kut; hükümdarın emretme yetkisini doğrudan Allah’tan aldığına ve Allah adına hüküm sürdüğüne inanılmasıdır.

Hükümdar

  • Selçuklu hükümdarı, devlet yönetiminde bütün yetkileri elinde bulundururdu. Ülkeye mutlak egemen olan kişiydi. Devlet işlerinin görüşüldüğü Divan’da son karar hükümdarındı. Ancak hükümdar hiçbir zaman kutsal ve sorumsuz değildir. Hükümdar verdiği kararları töreye ve İslam hukukuna dayandırmak zorundadır.
  • Büyük Selçuklu Devleti’nde sultan adına para bastırılır, fermanlara tuğrası çekilir ve ülkenin her tarafında adına hutbe okunurdu.
  • Adaleti sağlamak, halkı refah ve huzur için de yaşatmak, ülke topraklarını korumak ve genişletmek hükümdarın temel görevleri arasındadır.

Saray

Türk İslam devletlerinde sarayın üç temel işlevi bulunurdu. Bunlardan birincisi, hükümdar ve ailesinin oturduğu yer (harem) idi. İkinci işlevi devletin idare edildiği merkez (selamlık) konumuydu. Üçüncü işlevi ise çeşitli devlet memurlarının yetiştirildiği okul konumuydu.

Saray Görevlileri



Hükumet

Devlet yönetiminde hükümdardan sonra en etkili kişi vezirdi. Hükümdar tarafından tayin edilen vezirler faaliyetlerinde doğrudan doğruya ona karşı sorumludur. Devlet işleri divan adı verilen dairelerde görüşülerek karara bağlanırdı. Bütün işlerin görüşüldüğü Divan-ı Saltanata bağlı dört divan vardı.

  • Divan-ı İstifa: Devletin mali işlerini yürütmekle görevliydi. Bu Divanın başkanına “müstevfi” denirdi.
  • Divan-ı Arz: Ordunun her türlü ihtiyacını karşılamakla sorumluydu. Bu Divanın başkanına “arız” denirdi.
  • Divan-ı İşraf: Devletin mali ve idari işlerinin doğru yürütülüp yürütülmediğini denetlerdi. Bu divanın başkanına “müşrif” denirdi.
  • Divan-ı İnşa: Devletin iç ve dış yazışmalarından sorumluydu. Ferman ve beratlara hükümdarın imzası olan tuğra çekerdi. Bu Divanın başkanına “tuğrai” denirdi.

Bilgi: Selçuklularda bu divanlardan başka Büyük Divan’a bağlı olmayan posta ve haberleşmeden sorumlu Divan-ı Berid, adalet işlerinden sorumlu Divan-ı Mezalim ve hatunun emrinde hizmet veren Divan-ı Hatun gibi divanlar bulunurdu.

Hukuk

  • Selçuklularda da hukuk sistemi Karahanlılar ve Gaznelilerde olduğu gibi şer’i ve örfi hukuk olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Şer’i davalara bakan kadıların başında kadiü’l kudat bulunurdu.

  • Örfi hukuk sisteminin başında emir-i dad bulunurdu. Ordu içindeki anlaşmazlıklara “kadıasker (kazasker)” bakardı.
  • Siyasi suçlar, sultanın başkanlığında toplanan Divan-ı Mezalimde karara bağlanırdı.

Örnek:

Ordu

  • Selçukular askerî alanda gulam ve ikta sistemlerini uygulamışlardır.
  • Gulam sisteminde savaşta esir edilenlerle küçük yaşlarda toplanan çocuklar gulamhane adı verilen asker yetiştirme merkezlerinde yetiştirilirdi. Gulamlar aldıkları eğitim sonucunda askerî ve idari görevlere getirilirlerdi. Gulam sistemi Karahanlılardan başlayarak Osmanlılara kadar birçok Türk İslam devletinde uygulanmıştır.
  • İkta sisteminde ülke toprakları gelirine göre bölümlere ayrılarak askerî ve sivil devlet görevlilerine yaptıkları hizmetin karşılığında maaş olarak bırakılırdı. İkta sahipleri gelirlerinin bir bölümü ile atlı asker beslerdi. Bu sayede devlet hazinesinden para harcanmadan büyük ordular oluşturulmuştur.

BÜYÜK SELÇUKLULARDA ORDU TEŞKİLATI



Bilgi: Büyük Selçuklu Devleti’nde vezir Nizamülmülk’ün önemli bir yeri vardır. Nizamülmülk,

  • Siyasetname adlı eseriyle hükümdarlara yol göstermiştir.
  • Nizamiye Medreselerini açarak medrese eğitimini kurumsallaştırmıştır.

Örnek:

Toplum Yapısı

Eğitim Sistemi ve Nizamiye Medreseleri

Nizamiye Medreseleri Kurulma Nedenleri

Örnek:

Bilim

Dil-Edebiyat-Sanat ve Mimari

Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
20 Haziran 2020 Cumartesi