Hayatımızdaki Asitler ve Bazlar 10. sınıf kimya


Kategoriler: 10. sınıf Kimya, Kimya

Yaygın Olarak Kullanılan Bazı Asitler

Günlük yaşamda kullandığımız lavabo açıcılar, tuvalet temizleyicileri, fırın temizleyicileri, oksit giderici gibi bir çok madde asitler ya da bazlardan üretilmiştir.

  • Asit ve bazlar meyvelerde ve sebzelerde doğal olarak bulunmaktadır.
  • İlaç, gübre, deterjan, sabun gibi maddelerde ya doğrudan kullanılmışlardır ya da bunların türevleri vardır.

H2SO4: Sülfürik Asit (Zaç Yağı)

  • Mineral asitlerdendir.
  • Yoğun kıvamlı renksiz ya da hafif sarı renkli bir sıvıdır.
  • Korozif etkisi yüksek olan bir maddedir.
  • Yarı soy metallere etki eder.
  • Kendi molekülleri birbiriyle tepkime verdiğinden “Dumanlı Asit” olarak da bilinir.
  • Su ile her oranda karışır.
  • Suda çözündüğünde HSO4 ve SO4-2 iyonlarını oluşturur.
  • Özellikle derişimi yüksek olan çözeltileri hidroliz yoluyla deriye zarar verir. Bu nedenle yakıcıdır. Buharı körlüğe neden olabilir.
  • H2SO4 ile çalışırken mutlaka plastik eldiven giyilmeli ve koruyucu gözlük takılmalı.
  • H2SO4 hidroskopik (Su çekici) madde olduğundan nemli havayı kurutur.
  • Sanayide çok farklı kullanım alanları vardır. Bu nedenle ülkelerin gelişmişlik sıralaması belirlenirken kullanılan kriterlerden biridir.
  • H2SO4‘ün kullanım alanlarından en önemlisi yapay gübre üretimidir. Gübre üretiminde H2SO4, NH3‘la tepkimesinden oluşan (NH4)2SO4 tuzu bitkilerin azot ihtiyacını karşılar.
  • Kimya sanayinde, deterjan, ilaç, su arıtımı reçine, boyar madde, böcek ilacı, petrol katalizörü gibi maddelerin üretiminde faydalanılır.
  • Boya, sprey, matbaa mürekkebi boyalı kumaş, selefon asetat gibi maddelerin üretiminde kullanılır.
  • Otomobil akülerinde elektrolit olarak kullanılır.

HNO3: Nitrik Asit (Kezzap)

  • Suda çözündüğünde tamamen iyonlarına ayrışır.
    HNO3 + H2O → H3O+ + NO3
  • Çok korozif olan HNO3 renksiz, saydam ve çok kuvvetli bir asittir.
  • Çok derişik (% 68’den fazla) olanlarına dumanlı nitrik asit denir.
  • Kuvvetli bir yükseltgeyicidir.
  • NH3 ile oluşan tuzu NH4NO3 gübre ve patlayıcı üretiminde kullanılır.
  • HNO3 evlerde temizlik malzemesi olarak kullanılır. Bu amaçla nitrik asit su ve alkol ile karıştırılarak kullanılır.

HCl: Hidroklorik Asit (Tuz ruhu)



CH3COOH Asetik Asit (Sirke Ruhu)

  • Asetik asit suda her oranda, çözünebilen organik bir asittir.
  • Asetik asit suda her oranda çözünmesine rağmen çözünmüş olan moleküllerin tamamı H+ ve CH3COO iyonlarına ayrışmaz. Bu nedenle zayıf asittir.
  • Asetik asit, oda koşullarında keskin kokulu, ekşi tadı ile bilinen renksiz saydam bir sıvıdır.
  • Sindirim yoluyla alındığında etkileri bir kaç saat sonra hissedilir.
  • Yüksek sıcaklıkta tutuşabilir. Buharı havayla karışınca patlayıcı olabilir.
  • Seyreltik çözeltileri (% 0-10) zararsızdır. Ancak daha derişik olanları insan ve hayvanların sindirim sistemine zarar verebilir. Kandaki asitliği artırdığından ölümcül olabilir.
  • Asetik asit, karbonhidratların yükseltgenmesiyle oluşur.
  • Asetik asit sanayide, tahta tutkalı, vinil asetat, tekstilde kullanılan asetik anhidrit ve asetik ester üretiminde kullanılır.
  • Polietilen tereftalat (PET) üretiminde kullanılır.
  • CH3COOH, gıda sanayiinde pH düzenleyici olarak E260 koduyla kullanılır.
  • Evlerde % 4-5’lik sulu çözeltisi sirke olarak kullanılır.

H3PO4: Fosforik Asit

Yaygın Olarak Kullanılan Bazı Bazlar

Günlük yaşamda ve sanayide kullanılan maddelerin bir çoğu asit ya da baz veya bunların tepkimelerinde oluşan tuzlardır. Asitleri tanıdığımız kadar bazları da tanımamız gerekir.

Ca(OH)2: Kalsiyum Hidroksit (Sönmüş Kireç)

NaOH: Sodyum Hidroksit (Sudkostik), Kostik Soda

Beyaz, nem çekici ve oda koşullarında katı bir madde olan NaOH suda çözündüğünde tamamen Na+ ve OH iyonlarına ayrılan kuvvetli bir bazdır.

NaOH(k) → Na+(aq) + OH(aq)+ ISI

  • Birçok alanda kullanımı vardır.
    → Kağıt sanayiinde sodyum sülfit (Na2SO3) ile birlikte selüloz liflerinin birbirinden ayrılmasında
    → Sert sabunların üretilmesinde
    → Deterjan üretiminde
    → Asidik gazları (SO2, N2O3, CO2 gibi) absorbe etmek
    → Organik kimyada birçok organik bileşiğin sentezlenmesinde
    → Alüminyum oksitten, alüminyum metalinin elde edilmesinde
    → Gıda sanayiinde alkolsüz içeceklerin üretilmesinde
    → Gıdalara katılan karamel rengi, çikolata ve kakao üretiminde,
    → Tıkanan lavaboların açılmasında,
    kullanılır.

KOH: Potasyum Hidroksit (Potas Kostik)

Oda koşullarında beyaz renkli ve katı halde bulunur. KOH, sodyum hidroksit (NaOH) gibi kuvvetli bir baz olduğundan suda çözündüğünde %100 iyonlarına (K+ ve OH) ayrışır.

KOH(ka) → K+(aq) + OH(aq) + ISI

Potasyum hidroksitin bir çok kullanım alanı vardır. Ancak maliyeti yüksek olduğundan NaOH’e göre daha az tercih edilir.



Potasyum hidroksit’in (KOH) kullanım alanları:

  • Arap sabunu üretimi: Arap sabunu sıvıdır. Ancak el yüz yıkamada kullanılmaz. Tahriş edici özelliği vardır. Lavabolarda kullanılan diğer sıvı sabunlarla karıştırılmamalıdır. Arap sabunu yumuşak sabun olarak da bilinir.
  • KOH tarım alanında da asidik toprakların pH değerini artırmada kullanılır. Ayrıca tarım ilaçları ve gübre üretiminde de kullanılır.
  • Asidik oksitlerin tutulmasında kullanılır.
    2KOH(k) + CO2(g) → K2CO3(k) + H2O(s)
  • KOH bileşiği,
    → Geri dönüşümlü kağıt üretiminde,
    → Ni-Cd gibi alkali pillerin üretiminde,
    → Bitkisel yağlardan biyodizel üretiminde,
    → Petrol rafinasyonunda
    → Veterinerlikte ilaç üretiminde
    kullanılır.

NH3: Amonyak

Asit ve Bazların Yararları ve Zararları konusu için tıklayın

Hayatımızdaki Asitler ve Bazlar video 10. sınıf Hocalara Geldik

GÜNLÜK HAYATTA KULLANILAN TÜKETİM MADDELERİNİN pH DEĞERLERİ

Görsel 3.1.11ʼde ıslak mendil ve içme suyu ambalajlarının etiketleri verilmiştir. Ambalajlardaki bu etiketler tüketiciyi tüketim maddelerinin özellikleri hakkında bilgilendirerek tüketicinin uygun ürünü seçmesini sağlar. Etiketlerdeki bu bilgilerden biri de pH değeridir. pH değeri o ürünün asidik mi bazik mi olduğunu gösterir. Bu etiketler genellikle su, şampuan, sıvı sabun gibi tüketim maddelerinin ambalajlarında bulunur.

GÜNLÜK HAYATTA ASİT-BAZ TEPKİMELERİ

Günlük hayatta birçok asit-baz tepkimesi gerçekleşebilir. Toprağa kireç dökülmesinde, zeytinyağı üretiminde, diş macunu kullanımında ve kekin kabarmasında asit-baz tepkimesi gerçekleşir. Asitli topraklarda bazı bitkiler iyi gelişemediği için toprağa bazik olan kireç taşı (CaCO3), sönmemiş kireç (CaO), odun külü eklenerek toprağın pH değeri değiştirilir (Görsel 3.2.6). Zeytinyağı üretiminde asitlik oranının 0,8-2 arasında olması tercih edilir. Asitliği düzenlemek için zeytinyağı ile sud kostik (NaOH) basınçlı ortamda tepkimeye sokularak ortamın asitliği düzenlenir (Görsel 3.2.7). Ağızda oluşan asidik ortam diş çürümelerine neden olur. Diş çürümesini önlemek için alkali yapıdaki diş macunu ile ağız ortamı nötralize edilir (Görsel 3.2.8).

Midede aşırı hidroklorik asit salgılanması sonucunda oluşan mide rahatsızlıklarını gidermek için bazik alüminyum hidroksit (Al(OH)3) veya magnezyum hidroksit (Mg(OH)2) içeren ilaçlar kullanılarak mide pH’ı düzenlenir (Görsel 3.2.9). Kek yapımında kullanılan asidik madde (limon suyu, elma, süt, yoğurt gibi) ile bazik yapıdaki kabartma tozu (sodyum bikarbonat [NaHCO3]) tepkimeye girerek karbon dioksit (CO2) oluşturur. Oluşan karbon dioksit, keki kabartır (Görsel 3.2.10). Saçların yıkanması sırasında kullanılan bazik yapıdaki şampuan saçların taranmasını zorlaştırır. Sorunu çözmek için kullanılan saç kremleri hafif asidik yapıda olduğundan saçların kolay taranmasını sağlar (Görsel 3.2.11). Saç kreminin aşırı kullanımı insan sağlığı açısından zararlıdır.

ASİT VE BAZLARIN METALLERLE ETKİLEŞİMİ

ücuttaki protezlerde platin kullanılırken alüminyum veya çinko gibi başka bir metal kullanılmaz. Alüminyum veya çinko asidik ve bazik vücut sıvılarıyla kolayca tepkime vermesine rağmen, platin soy metal olduğu için vücut sıvıları ile tepkime vermez. Metallerin asitlerle verdiği tepkimeler metalin özelliğine bağlıdır. Örneğin altın hiçbir asitle tepkime vermezken 1A ve 2A grubunda bulunan aktif metaller tüm asitlerle tepkime verir. Metaller tepkimeye girme eğilimlerine göre aşağıdaki gibi sınıflandırılır (Görsel 3.2.12).

Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
20 Haziran 2020 Cumartesi