Enerji Akışı ve Madde Döngüleri 11. Sınıf Coğrafya


Kategoriler: 11. Sınıf Coğrafya, Coğrafya

BESİN ZİNCİRİ

Canlıların yaşayabilmesi için enerjiye ihtiyaçları vardır. Besin maddeleri ve enerjinin üreticilerden otçullara, otçullardan da etçillere doğru aktarılmasına besin zinciri denir. Dünya üzerinde besin üretmek için gerekli olan maddeler (su, oksijen, azot vb) bulunur. Fakat bu maddelerin kullanılabilmesi için organik maddelere (karbonhidrat, protein, yağ) dönüştürülmesi şarttır. Yeşil bitkiler, algler ve bazı bakteriler işte bu maddeleri organik maddelere dönüştüren canlılardır. Bu dönüşümün gerçekleşebilmesi için Güneş enerjisine ihtiyaç duyulur.



Yukarıda görüldüğü gibi bitkiler, karbondioksit ve suyu kullanarak Güneş enerjisi yardımıyla şeker (glikoz) ve oksijen üretirler. Bitkiler Güneş enerjisini kullanarak bütün canlılar için gerekli olan besinleri depolar. Bu besinler canlılar tarafından tüketildiğinde enerji bu canlıya geçer. Böylece enerji bir canlıdan diğer canlıya aktarılmış olur.

Üreticiler

Bitkiler, bazı tek hücreli organizmalar ve bazı bakteriler kendi besinlerini kendileri yaparlar. Fotosentez ile inorganik maddelerden besin ve oksijen üreten canlılara ototrof canlılar denir. Oluşan besinin bir kısmı bitkinin yaşamsal olaylarında harcanır, bir kısmı ise nişasta, yağ ve proteine çevrilerek depo edilir.

Tüketiciler



Besinlerini yapamayan ve hazır olarak alan canlılara heterotrof canlılar denir. Tüketici sınıfına giren canlıların hemen hemen hepsinin sindirim kanalı bulunur. Tüketiciler üç bölüme ayrılmaktadır.

Birincil Tüketiciler

Üreticiler ile yani bitkiler ile beslenen ve otçul olarak da bilinen canlılardır. Bitki tohumları ile beslenen kanarya, sularda alglerle beslenen kuyruksuz kurbağa larvaları, balık yavruları, patates ve bitki tomurcukları ile beslenen kör fareler, yapraklarla beslenen ipek böceği larvaları, tohumla beslenen sincap, bu gruptaki canlılara örnektir.

İkincil Tüketiciler

Bitkisel besinlerle beslenen hayvanları yiyen etçil olarak da bilinen canlılar bu grubu oluşturur. Küçük balıkları yiyerek beslenen büyük balıklar, böcek ve küçük omurgasızlarla beslenen kertenkeleler ikinci dereceden tüketiciler grubunda yer alırlar.

Üçüncül Tüketiciler



Bitkiler ve hayvanlarla beslenen ve hepçil olarak da bilinen hayvanlardır. İnsan, ayı ve tavuk gibi canlılar üçüncü dereceden tüketicilerdir. Canlılar besinlerini bulundukları ortamdan alırlar. Dolayısıyla 0rtamdaki zararlı maddeler canlıların vücuduna girebilir. Denizlerde, okyanuslarda ve göllerde suyun hareketiyle pasif olarak sürüklenen küçük organizmalar vardır. Bunlara plankton denir. Planktonlar yaşadıkları sulardaki zehirli maddeleri vücutlarında biriktirirler.

Bilgi: İkincil ve üçüncül tüketiciler aslında aynı grup içerisinde de yer almaktadır.

Ayrıştırıcılar (Çürükçüller, Saprofitler)

Doğadaki bütün canlılar öldüğü zaman çürükçül bakteri ve mantarlar (ayrıştırıcılar) tarafından parçalanarak ayrıştırılırlar. Böylece madensel tuzların toprağa geri dönmesi sağlanır. Doğadaki bir canlı birden çok canlı ile beslenebilir. Ekosistemde bu durum canlılar arasında bir beslenme ağı meydana getirir. Buna besin ağı denir. Besin ağındaki bir canlının yok olması, bu canlı ile beslenen canlıları da etkiler.

Bilgi: Ekosistemlerin çoğunda enerjinin önemli bir kısmı ayrıştırıcılar tarafından kullanılır. Örneğin bir otlakta bulunan bitkilerdeki enerjinin sadece % 10’u atlayan hayvanlar tarafından, geri kalan kısmı ayrıştırıcılar tarafından alınır.

ENERJİ AKIŞI



MADDE DÖNGÜLERİ



Bilgi: Doğadaki canlı artıkları ayrıştırıcılar tarafından ayrıştırılarak amonyağa dönüştürülür. Amonyağın nitrat tuzlarına dönüşmesine nitrifikasyon denir. Topraktaki azotun atmosfere geri dönmesine ise denitrifikasyon denir.



Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
20 Haziran 2020 Cumartesi