Türkiye’de Yerleşmeler 11. Sınıf Coğrafya


Kategoriler: 11. Sınıf Coğrafya, Coğrafya

Türkiye’de Şehirlerin Fonksiyonları

Türkiye’de Kırsal Yerleşme Tipleri

Türkiye’de tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin birlikte yürütüldüğü ya da birinin diğerine göre ön planda olduğu nüfusu az olan yerleşim alanlarına kırsal yerleşme denir. Kırsal yerleşmeler; büyüklüğüne, kuruluş yerine, sürekliliğine ve dokusuna göre sınıflandırılır.

Arazide eğim ve engebenin az olduğu geniş tarım alanlarına sahip ancak su kaynakları bakımından fakir olan yerlerde köy ve köy altı yerleşmeleri toplu yerleşmeler biçimindedir. Örneğin İç Anadolu Bölgesi’nde yer alan Konya Ovası’nda yetersiz olan su kaynakları insanların suyun bulunduğu sahalarda toplu olarak yerleşmesine neden olmuş, geniş düzlüklerin bulunması toplu yerleşmeyi kolaylaştırmıştır.

Eğim ve engebenin fazla, tarıma uygun arazilerin küçük ve birbirinden uzak olduğu alanlarda eğer yağış miktarı her yerde su kaynağının bulunmasına izin verecek ölçüdeyse dağınık yerleşmeler gelişmiştir. Doğu Karadeniz’in su kaynakları bakımından zengin, eğimli dağ yamaçlarında dağınık kır yerleşmeleri dikkat çekicidir. Kır yerleşmeleri köy ve köy altı yerleşmeleri olmak üzere ikiye ayrılır:

Köyler

Belirli bir idari sınırı bulunan ve bu sınır içinde yer alan devamlı ve geçici kır yerleşmeleriyle ekonomik faaliyet sahalarından oluşan (mera gibi), tarımsal faaliyetlerin egemen olduğu, yönetimini seçimle başa gelen muhtar ve ihtiyar heyetinin yaptığı en küçük idari birime köy denir. Köyler, Türkiye’deki kır yerleşmelerinin en büyüğüdür.

Köy Altı Yerleşmeleri

Tek ev ile köy arasında geçiş tipini oluşturan yerleşmelere köy altı yerleşmeleri denir. Bu yerleşmelerin büyük bir kısmı geçici yerleşmelerdir. Bazıları ise zamanla sürekli yerleşmeler hâline gelmiştir. Köy altı yerleşmelerinin oluşmasında tarım alanlarının birbirinden uzak veya parçalı olması, hayvanlar için otlak ve barınak ile tatil amaçlı gibi faktörler etkili olmuştur. Köy altı yerleşmelerini devamlı köy altı yerleşmeleri ve geçici köy altı yerleşmeleri olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür.

Devamlı Köy Altı Yerleşmeleri

Çiftlik:Çiftlik bir veya birkaç ev, hayvan barınakları, ambarlar ve tarım
arazilerinden oluşan yerleşmelerdir. Bu tür yerleşmeler tarım
alanlarının geniş olduğu İç Anadolu, Ege, Akdeniz ve Trakya’da
yaygındır.

Mahalle: Mahalle, köy olma potansiyeli en yüksek yerleşim birimidir. Tek ev ve eklentilerin yerleşme grubuna dönüşmesi bu grupların çoğalmasıyla oluşurlar. Bazen akrabaların bir araya gelmesiyle de oluşabilecekleri gibi, birbirini hiç tanımayan ancak sosyoekonomik bağları bulunan insanların toplanmasıyla da oluşabilirler. Batı Karadeniz, Batı Anadolu, Marmara ve Akdeniz bölgelerinde yaygındır.

Mezra: Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da rastlanan tipik bir geçici köy altı yerleşme şeklidir. Mezralarda hayvancılığın yanı sıra tarla bitkileri yetiştirilir. Mezralar genellikle varlıklı ailelerin mülkiyetindedir. “Yarıcı” denilen kiracılar tarafından işletilebilir. Genellikle birkaç evden oluşan mezralar giderek sürekli yerleşme yerleri hâline gelmektedir.

Divan: Çok eski yerleşme birimlerinden olan divan, Samsun – Bolu – İstanbul üçgeni içindeki alanda görülen ve mahalle yapısında olan yerleşme biçimindedir. Zamanla önemli değişikliklere uğramış divanlarda tarla ürünleri yetiştirilir.

Geçici Köy Altı Yerleşmeleri

Yayla: Ülkemizde en yaygın ve en önemli köy altı yerleşme biçimidir. Yaylacılığın bu kadar yaygın ve önemli olması, ülkemizin yer şekillerinin ve ikliminin doğal bir sonucudur. Her şeyden önce Türkiye’de platolar çok geniş yer kaplamaktadır. Ülkemizin büyük bir bölümünde yaz kuraklığı hâkimdir. Yağış azlığı nedeni ile yaz mevsiminde yurdumuzun önemli bir bölümünde çayır ve otlaklar kurur. Buna karşılık yüksek yerler yazın ot bakımından zengin ve serindir. Yayla çoğunlukla köyün ortak malıdır. Köyün geçim kaynağına ek olarak ikinci bir geçim kaynağıdır. Doğu Karadeniz ve Toroslar’da yaygın olarak görülür.

Kom: Doğu Anadolu’ya özgü bir yerleşme biçimidir. Genellikle hayvan beslemeye yönelik bir yerleşme olan kom, varlıklı kişilerin mülküdür. Komlarda yerleşmenin esasını, hayvan barınakları ve çoban evleri oluşturur.

Oba: Doğu Karadeniz’den başlayıp Ege, Güney Marmara, Batı Toroslar ve Güneydoğu Toroslar’a kadar yaygın olan yerleşme biçimidir. Obalar esas olarak hayvan yetiştirmeye dayalı bir yerleşme biçimidir.

Dam: Daha çok hayvan yetiştirilen geçici yerleşmelerdir. Bu tür köy altı yerleşmelerine en fazla Ege Bölgesi’nde rastlanır.

Ağıl: Küçükbaş hayvanlar için yapılan çevresi çit veya duvarlarla örülmüş, üstü açık barınaklardır. Köyün dışında yer alan ağıllarda ayrıca çoban kulübeleri bulunur. İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yaygındır.

Bağ evi: Bağcılık faaliyetlerini daha kolay yürütmek ve hasat döneminde oturmak amacıyla tarım alanına yakın kurulmuş evlerden oluşur. Bu tür yerleşmeler Ege Bölgesi’nde yaygındır.

Dalgan: Deniz kıyılarındaki balık üretme yerleridir. Koy veya körfezlerin karaya iyice sokulmuş girintileri, balıkların kaçmaması için boydan boya kapatılır. Bu alanlarda üreyen balıklar, dalyan işletmecileri tarafından tutularak satılır. Ege ve Akdeniz kıyılarında dalyan yerleşmeleri yaygındır.

Yazlık Sahil Yerleşmesi: Deniz turizmine elverişli kıyılarımızda kurulmuş geçici yerleşmelerdir. Ege Denizi, Akdeniz ve Marmara Denizi kıyılarında bu tür yerleşmeler yaygın olarak görülür.

Örnek:




Liselere Giriş Sınavı (LGS)
6 Haziran 2021 Pazar

Temel Yeterlilik Sınavı (TYT)
19 Haziran 2021 Cumartesi

Alan Yeterlilik Sınavı (AYT)
20 Haziran 2021 Pazar