Alerji ve Alerjik Tepkiler (11. Sınıf Biyoloji – Sınav Notları)

1. Temel Tanımlar ve Mekanizma

• Alerji: Bağışıklık sisteminin normal şartlarda vücuda zararsız olan yabancı maddelere karşı gösterdiği aşırı ve anormal duyarlılık tepkisidir.

• Alerjen: Alerjik tepkiye yol açan maddelerdir (polen, toz akarları, bazı besinler, hayvan tüyleri, arı zehri, penisilin vb.).

• Görev Alan Antikor: IgE (İmmünoglobulin E) antikorlarıdır.

• Görev Alan Hücreler: Doku içine yerleşmiş mast hücreleri ile kanda dolaşan bazofillerdir.

• Aracı Kimyasal Madde: Histamindir.

2. Alerjik Tepkinin Oluşum Basamakları (Sınavın Klasik Akışı)

1. Duyarlılaşma Evresi (İlk Karşılaşma):

   • Alerjen vücuda ilk kez girdiğinde belirgin bir alerjik belirti görülmez.

   • B lenfositleri bu alerjeni tanır, plazma hücrelerine dönüşür ve bol miktarda IgE antikorları üretir.

   • Salgılanan IgE antikorları, bağ dokudaki mast hücrelerinin ve kandaki bazofillerin yüzeyindeki almaçlara bağlanarak bekler (birey artık alerjene karşı “duyarlı” hâle gelmiştir).

2. Alerjik Tepki Evresi (İkinci ve Sonraki Karşılaşmalar):

   • Aynı alerjen vücuda tekrar girdiğinde, doğrudan mast hücreleri üzerindeki IgE antikorlarına bağlanır.

   • Bu bağlanma mast hücrelerini uyarır ve hücre içindeki keseciklerden ortama yüksek miktarda histamin salgılanır.

   • Histaminin Etkileri:

     • Kılcal damarları genişletir (vazodilatasyon).

     • Kılcal damar geçirgenliğini artırır $\rightarrow$ Doku sıvısı artar, dokularda şişme (ödem), kızarıklık ve mukus salgısında artış (burun akıntısı, hapşırma, göz yaşarması) meydana gelir.

     • Solunum yollarındaki düz kasları kasar $\rightarrow$ Bronşlar daralır, nefes darlığı (astım benzeri tablo) oluşur.

3. Anaflaksi (Anaflaktik Şok) – Aşırı Alerjik Reaksiyon

• Alerjenin kana doğrudan karışması (arı sokması, damardan antibiyotik enjeksiyonu gibi) sonucu tüm vücuda aynı anda yaygın histamin salgılanmasıdır.

• Bütün vücutta aniden kılcal damarlar genişler ve aşırı sıvı dokulara kaçar; kan basıncı (tansiyon) ölümcül düzeyde düşer.

• Bronşlar şiddetle kasılarak daralır, solunum tıkanır.

• Tedavisi: Damarları daraltmak, tansiyonu hızla yükseltmek ve soluk borusunu açmak için acilen adrenalin (epinefrin) enjekte edilir. Belirtileri hafifletmek için ayrıca antihistaminik ilaçlar kullanılır.

Sınav İçin Kritik Ayrım: Otoimmünite $\neq$ Alerji

• Alerji: Bağışıklık sisteminin vücut dışından gelen zararsız yabancı maddelere (polen, fıstık vb.) karşı aşırı tepki vermesidir.

• Otoimmün Hastalık: Bağışıklık sisteminin toleransını kaybedip kendi öz dokularını ve hücrelerini yabancı antijen sanarak parçalamasıdır (Örn: Tip 1 Diyabet, Multipl Skleroz [MS], Romatoid Artrit).

Çözümlü 5 Sınav Sorusu

Soru 1:

Polene alerjisi olan bir birey polen bulunan ortama girdiğinde gözlerinde kızarıklık, burun akıntısı ve dokularda ödem oluştuğu saptanmıştır.

Bu tablonun ortaya çıkmasında mast hücrelerinden salgılanarak kılcal damar geçirgenliğini artıran kimyasal aracı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Lizozim

B) Asetilkolin

C) Histamin

D) İnterferon

E) Melatonin

• Çözüm: Alerjik tepkilerde mast hücreleri ve bazofillerden salgılanarak damar genişlemesine ve kılcal geçirgenliğin artmasına yol açan madde histamindir.

• Doğru Cevap: C

Soru 2:

Alerjik reaksiyonların gelişim mekanizmasında görev alan;

I. B lenfositlerinin uyarılmasıyla IgE antikorlarının sentezlenmesi

II. IgE antikorlarının mast hücrelerinin zarına bağlanması

III. Alerjenin ikinci kez girişiyle mast hücrelerinden ortama histamin salınması

olaylarının gerçekleşme sırası hangisinde doğru verilmiştir?

A) I – II – III

B) II – I – III

C) III – I – II

D) I – III – II

E) II – III – I

• Çözüm: İlk temasta önce IgE antikorları üretilir (I), ardından bu antikorlar mast hücrelerinin yüzeyine tutunur (II). İkinci karşılaşmada ise antijene bağlanan mast hücreleri histamin salgılar (III).

• Doğru Cevap: A

Soru 3:

Arı zehrine aşırı duyarlı bir birey arı sokması sonrasında hızla gelişen solunum güçlüğü, tüm vücutta yaygın ödem ve kan basıncında ani düşüşle anaflaktik şoka girmiştir.

Bu hastaya acil müdahalede kan basıncını yükseltmek ve bronşları hızla genişletmek amacıyla uygulanması gereken hormon hangisidir?

A) İnsülin

B) Adrenalin (Epinefrin)

C) Kalsitonin

D) Büyüme hormonu (STH)

E) Östrojen

• Çözüm: Anaflaktik şokta damarları hızla daraltıp tansiyonu yükselten ve bronşları gevşeterek solunumu açan acil kurtarma hormonu adrenalindir.

• Doğru Cevap: B

Soru 4:

Alerjik reaksiyonlar ve bağışıklık sistemi ilişkisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Alerjenler normal şartlarda vücut için zararlı olmayan çevresel maddelerdir.

B) Alerjik duyarlılıkta rol oynayan temel antikor sınıfı IgE’dir.

C) Alerjenle ilk temas anında mast hücreleri anında patlayarak anaflaktik şok oluşturur.

D) Antihistaminik ilaçlar histaminin reseptörlere bağlanmasını engelleyerek belirtileri yatıştırır.

E) Alerji, bağışıklık sisteminin özgül savunma elemanlarının aşırı yanıt vermesi durumudur.

• Çözüm: Alerjenle ilk karşılaşmada hücre patlamaz veya şok oluşmaz; sadece B lenfositlerince IgE üretilir ve mast hücreleri duyarlı hâle gelir (duyarlılaşma evresi). Aşırı reaksiyon sonraki temaslarda ortaya çıkar.

• Doğru Cevap: C

Soru 5:

Bağışıklık sisteminin;

• Vücut dışından gelen zararsız maddelere aşırı antikor yanıtı vermesi ($X$)

• Vücudun kendi sağlıklı hücrelerini yabancı antijen olarak algılayıp tahrip etmesi ($Y$)

  şeklinde tanımlanan durumlar aşağıdakilerden hangisinde doğru adlandırılmıştır?

• Çözüm: Dış kaynaklı zararsız maddelere verilen aşırı tepki alerji; vücudun kendi öz hücrelerine saldırması ise otoimmünitedir.

• Doğru Cevap: D