Bitkilerde Tropizma ve Nasti Hareketleri (11. Sınıf Biyoloji – Sınav Notları)

1. Karşılaştırmalı Temel İlkeler

2. Tropizma Çeşitleri (Uyaranın Yönüne Bağlı)

• Fototropizma (Işık): Oksin ışıktan kaçarak karanlık tarafa geçer. Karanlık taraftaki hücreler daha fazla uzar; gövde ışığa yönelir (pozitif), kök ışıktan kaçar (negatif).

• Geotropizma / Gravitropizma (Yer Çekimi): Kök yer çekimi doğrultusunda aşağı doğru büyür (pozitif); gövde yer çekimine zıt olarak yukarı doğru uzar (negatif).

• Tigmotropizma (Dokunma / Destek): Sarmaşık ve asma gibi sarılıcı bitkilerin temas ettikleri bir desteğe sarılmasıdır.

• Kemotropizma (Kimyasal Madde): Köklerin besin ve gübreye yönelmesi (pozitif); aşırı tuz ve kireçten uzaklaşması (negatif).

• Hidrotropizma (Su): Köklerin daima suya doğru yönelmesidir (Daima pozitif).

• Travmatropizma (Yaralanma): Kök ve gövdenin yaralanma bölgesinden kaçarak aksi yöne uzamasıdır.

3. Nasti Çeşitleri (Uyaranın Yönüne Bağlı Olmayan / Turgor Hareketi)

• Sismonasti (Sarsıntı ve Dokunma):

  • Küstüm otunun (Mimosa pudica) dokunulduğunda yaprakçıklarını kapatması.

  • Böcekçil bitkilerin (Venüs sinekkapanı) yaprak tüylerine dokunulduğunda yaprakların hızla kapanması.

• Fotonasti (Işık Şiddeti): Işığın geliş açısı değil, ortamın aydınlık/karanlık olması etkilidir. Akşamsefasının gündüz kapanıp gece çiçek açması.

• Termonasti (Sıcaklık Değişimi): Lale çiçeklerinin soğukta kapanıp oda sıcaklığında açılması.

• Niktinasti (Gece/Gündüz Uyku Hareketi): Baklagil yapraklarının gündüz dikleşip gece aşağı sarkması.

Çözümlü 5 Sınav Sorusu

1. Bitkilerde gerçekleşen;

I. Asma filizlerinin tel örgüye sarılması

II. Küstüm otu yapraklarına dokunulduğunda yaprakların kapanması

III. Gövdenin tek taraftan gelen ışığa doğru eğilmesi

hareketlerinden hangileri oksin hormonunun asimetrik dağılımına bağlı olarak gerçekleşir?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve III

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: I (tigmotropizma) ve III (fototropizma) büyüme farkına dayanan tropizma hareketleridir ve oksinle kontrol edilir. II (sismonasti) ise turgor basıncı değişimiyle gerçekleşir. Cevap: C

2. Nasti hareketleriyle ilgili aşağıdaki özelliklerden hangisi yanlıştır?

A) Tepkinin yönü uyaranın geliş yönüne bağlı değildir.

B) Hücrelerdeki ani turgor basıncı değişimlerine dayanır.

C) Tropizma hareketlerine göre çok daha hızlı gerçekleşir.

D) Yalnızca pozitif yönelim şeklinde gerçekleşir.

E) Hücre hacminin eski hâline dönmesiyle tekrarlanabilir.

Çözüm: Nasti hareketlerinde uyaranın yönü etkili olmadığından pozitif veya negatif ayrımı bulunmaz. Cevap: D

3. Karanlık bir odada yatay olarak masaya bırakılan bir saksı bitkisinde bir süre sonra gövdenin yukarıya, kökün ise aşağıya doğru büküldüğü saptanmıştır.

Bitkide gözlenen bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Gövdede pozitif fototropizma gerçekleşmiştir.

B) Kök negatif geotropizma sergilemiştir.

C) Gövde negatif geotropizma, kök pozitif geotropizma göstermiştir.

D) Olay turgor basıncının ani değişmesiyle açıklanır.

E) Kökün hareketi hidrotropizmadır.

Çözüm: Yer çekimine karşı gövdenin yukarı yönelmesi negatif geotropizma, kökün yer çekimi yönünde aşağı uzaması ise pozitif geotropizmadır. Cevap: C

4. Lale çiçeklerinin $15^\circ\text{C}$‘de kapalıyken sıcaklık $22^\circ\text{C}$‘ye çıkarıldığında açılması aşağıdaki hareketlerden hangisine örnektir?

A) Fotonasti

B) Termonasti

C) Termotropizma

D) Sismonasti

E) Kemotropizma

Çözüm: Sıcaklık derecesine bağlı turgor değişimiyle çiçeklerin açılıp kapanması yön bağımsız bir hareket olan termonastidir. Cevap: B

5. Bitki köklerinin topraktaki aşırı tuz veya kireçli bölgeden uzaklaşarak temiz toprağa doğru büyümesi aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?

A) Pozitif hidrotropizma

B) Negatif kemotropizma

C) Sismonasti

D) Pozitif fototropizma

E) Travmatropizma

Çözüm: Kimyasal bir maddeden (aşırı tuz/kireç) uzağa doğru gerçekleşen büyüme yönelimi negatif kemotropizmadır. Cevap: B