1. Temel Özellikler

• Tanım: Bitkisel organların dış çevreden gelen tek yönlü bir uyarıcıya karşı gerçekleştirdiği yönelim hareketidir.

• Mekanizma: Oksin hormonunun asimetrik (düzensiz) dağılımı sonucu hücrelerin farklı oranlarda boyca uzamasına dayanır.

• Yön Kuralı: Uyaranın yönüne bağlıdır. Uyarana doğru gerçekleşiyorsa pozitif (+), uyarandan uzaklaşıyorsa negatif (-) olarak adlandırılır.

• Hız ve Süreç: Büyüme ve uzama temelli olduğu için yavaş gerçekleşir ve kalıcıdır.

2. Tropizma Çeşitleri

• Fototropizma (Işığa Yönelim):

  • Oksin ışıktan kaçarak gövdenin karanlık (gölge) tarafında birikir.

  • Gövdede karanlık taraftaki hücreler daha hızlı uzar; gövde ışığa doğru bükülür (pozitif fototropizma).

  • Kökler ışıktan kaçarak zıt yöne uzar (negatif fototropizma).

• Geotropizma / Gravitropizma (Yer Çekimine Yönelim):

  • Kök yer çekimi doğrultusunda toprağın derinliklerine doğru büyür (pozitif geotropizma).

  • Gövde yer çekimine zıt yönde yukarı doğru uzar (negatif geotropizma).

• Tigmotropizma (Dokunmaya / Desteğe Yönelim):

  • Sarılıcı bitkilerin (asma, bezelye, sarmaşık sülükleri) temas ettiği bir katı desteğe sarılmasıdır.

  • Temas eden yüzeyde büyüme yavaşlarken, dış yüzeyde hücreler daha fazla uzayarak sarılmayı sağlar.

• Kemotropizma (Kimyasal Maddelere Yönelim):

  • Köklerin toprakta bulunan gübre ve suya yararlı minerallere yönelmesi (pozitif kemotropizma).

  • Köklerin aşırı tuz, asit veya kireç gibi zararlı kimyasallardan kaçması (negatif kemotropizma).

• Hidrotropizma (Suya Yönelim):

  • Köklerin topraktaki suya doğru yönelmesidir (Daima pozitiftir; yer çekiminden daha güçlü bir yönelim sağlayabilir).

• Travmatropizma (Yaralanmaya Tepki):

  • Kök ya da gövdenin taş veya kesici aletle zedelenmesi durumunda yara bölgesinden uzaklaşacak şekilde aksi yöne büyümesidir.

Sınav İçin Kritik Not

• Tropizma $\neq$ Nasti: Tropizmada yönelim oksin dağılımına bağlıdır ve uyaranın yönü şarttır. Nasti hareketleri ise uyaranın yönüne bağlı olmayıp turgor basıncı değişimine dayanır.

Çözümlü 5 Sınav Sorusu

1. Karanlık bir kutu içinde tutulan genç bir mısır filizine sadece sağ taraftan ışık verilmiştir.

Bir süre sonra gövdede gerçekleşen olaylarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Gövdede pozitif fototropizma gerçekleşir.

B) Oksin hormonu gövdenin sol (karanlık) tarafında daha fazla birikir.

C) Gövdenin sol tarafındaki hücrelerin uzama hızı sağ tarafa göre daha yüksektir.

D) Gövdenin ışığa yönelmesi turgor basıncındaki ani düşüşle sağlanır.

E) Oksin hormonunun asimetrik dağılımı büyüme farkı oluşturur.

Çözüm: Fototropizma turgor basıncıyla değil, oksin hormonunun karanlık tarafta birikip hücreleri boyca uzatmasıyla gerçekleşir. Turgor değişimi nasti hareketlerine özgüdür. Cevap: D

2. Yatay olarak yere bırakılan bir tohum çimlendiğinde kökün aşağıya, gövdenin ise yukarıya doğru büküldüğü gözlenmiştir.

Bitkinin kök ve gövdesinde gerçekleşen bu yönelim hareketleri hangisinde doğru adlandırılmıştır?

A) Kök: Pozitif fototropizma / Gövde: Negatif fototropizma

B) Kök: Pozitif geotropizma / Gövde: Negatif geotropizma

C) Kök: Negatif geotropizma / Gövde: Pozitif geotropizma

D) Kök: Pozitif hidrotropizma / Gövde: Sismonasti

E) Kök: Kemotropizma / Gövde: Termonasti

Çözüm: Kök yer çekimi doğrultusunda aşağı büyüdüğü için pozitif geotropizma, gövde yer çekimine zıt olarak yukarı uzadığı için negatif geotropizma gösterir. Cevap: B

3. Bitki köklerinin topraktaki gübreye doğru yaklaşırken, aşırı kireçli bölgeden uzaklaşması olayları sırasıyla hangi tropizma türlerine örnektir?

A) Pozitif kemotropizma — Negatif kemotropizma

B) Pozitif hidrotropizma — Negatif fototropizma

C) Pozitif tigmotropizma — Negatif kemotropizma

D) Negatif kemotropizma — Pozitif geotropizma

E) Pozitif geotropizma — Negatif tigmotropizma

Çözüm: Kimyasal maddelere (gübre, kireç, tuz) karşı gerçekleşen yönelim kemotropizmadır. Gübreye yönelme pozitif, kireçten kaçma negatif kemotropizmadır. Cevap: A

4. Bezelye bitkisinin zayıf gövdesinden çıkan sülüklerin (tutunma organlarının) yanındaki tahta çubuğa temas ettiğinde çubuğun etrafına sarılarak büyümesi hangi yönelim hareketidir?

A) Travmatropizma

B) Fotonasti

C) Tigmotropizma

D) Geotropizma

E) Sismonasti

Çözüm: Katı bir desteğe temas ve dokunma etkisiyle gerçekleşen sarılma yönelimine tigmotropizma denir. Cevap: C

5. Tropizma hareketleri ile ilgili;

I. Uyaranın geliş açısı hareketin yönünü belirler.

II. Olayın temelinde hücrelerin asimetrik büyümesi yer alır.

III. Bütün tropizma çeşitleri sadece pozitif yönde gerçekleşir.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I

B) Yalnız III

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: Tropizmada uyaranın yönü esastır (I doğru) ve oksin dağılımına bağlı asimetrik büyüme gerçekleşir (II doğru). Uyarandan kaçma yönünde olan negatif tropizma örnekleri de mevcuttur (örneğin kökün ışıktan kaçması) (III yanlış). Cevap: C