11. Sınıf Biyoloji: Bağışıklık Sistemi (Sınav Odaklı Özet)

1. Temel Kavramlar

• Patojen: Hastalık yapan virüs, bakteri, mantar veya parazitler.

• Antijen: Bağışıklık sistemini harekete geçiren yabancı moleküller (patojen yüzey proteinleri, toksinler vb.).

• Antikor: B lenfosit kökenli plazma hücrelerinin antijene özgü ürettiği savunma proteini.

• Bağışıklık Organları: Kemik iliği, timüs, dalak, lenf düğümleri, bademcikler ve karaciğer.

2. Doğal (Özgül Olmayan) Bağışıklık

Doğuştan gelir, hafızası yoktur, tüm patojenlere aynı şekilde yanıt verir.

Savunmanın 1. Hattı (Girişi Engelleyenler):

• Deri: Fiziksel engeldir; ter ve yağ salgılarıyla asidik ortam ($pH \approx 3\text{–}5$) oluşturup mikrop üremesini önler.

• Mukoza ve Mukus: Solunum, sindirim ve üreme kanallarında patojenleri yapıştırıp tutar; sillerle dışarı atar.

• Kimyasal Engeller: Gözyaşı, tükürük ve mukustaki lizozim enzimi bakteri duvarını parçalar; mide asidi (HCl) besinle gelen mikropları öldürür.

Savunmanın 2. Hattı (İç Savunma):

• Fagositoz Yapanlar: Nötrofiller (ilk ulaşanlar), makrofajlar (büyük yiyiciler), dendritik hücreler (antijen sunanlar) ve eozinofiller (parazitlere karşı).

• Doğal Katil (NK) Hücreler: Fagositoz yapmaz. Kanserli veya virüslü hücreleri salgıladığı kimyasallarla (perforin vb.) eriterek yok eder.

• İnterferon: Virüs bulaşmış hücrelerin salgıladığı proteindir. Komşu sağlıklı hücreleri uyararak virüsün çoğalmasını engelleyen antiviral proteinler üretilmesini sağlar.

• Kompleman Sistem: Kanda inaktif bulunan plazma proteinleridir; patojen zarını deler, yangıyı tetikler ve fagositozu kolaylaştırır.

• Yangısal Tepki (İltihaplanma):

  1. Mast hücreleri ve bazofillerden histamin salgılanır.

  2. Kılcal damarlar genişler, geçirgenliği artar; dokuda ödem, kızarıklık ve ısı artışı olur.

  3. Fibrinojen pıhtı oluşturarak mikrobu hapseder; nötrofil ve makrofajlar mikropları yutar.

• Ateş: Makrofajların uyarısıyla hipotalamus vücut ısısını yükseltir. $38{,}5 – 39^\circ\text{C}$ ateş mikrop üremesini yavaşlatır ve fagositozu hızlandırır.

3. Kazanılmış (Özgül) Bağışıklık — Savunmanın 3. Hattı

Patojene özeldir, hafıza (bellek) oluşturur. Kemik iliğinde üretilen lenfositlerle sağlanır.

4. Bağışıklık Belleği (Birincil ve İkincil Tepki)

• Birincil Tepki: Antijenle ilk temas. Lenfositlerin tanıyıp çoğalması 7-14 gün sürer (gizli evre vardır); antikor seviyesi yavaş yükselir ve düşüktür.

• İkincil Tepki: Aynı antijenle ikinci temas. Bellek hücreleri devreye girer; gizli evre neredeyse yoktur. Çok hızlı, çok yüksek ve afinitesi daha güçlü antikor üretilir; kişi genelde hastalanmaz.

5. Bağışıklığın Kazanılma Biçimleri

6. Alerjik Tepkiler

• Vücuda giren zararsız maddelerin (polen, toz, besin) bağışıklık sistemi tarafından tehlike sanılmasıdır.

• B hücreleri aşırı IgE antikoru üretir; bu antikorlar mast hücrelerine yapışır.

• Alerjen tekrar girdiğinde mast hücrelerinden ani ve bol miktarda histamin salgılanır.

• Burun akıntısı, hapşırma, gözde kaşıntı ve ödem görülür; aşırı reaksiyona anafilaktik şok denir.

Çözümlü 5 Soru

1. Aşağıdakilerden hangisi doğal bağışıklığın 2. hattında bulunmasına rağmen fagositoz yapmaz?

A) Nötrofil

B) Makrofaj

C) Doğal katil hücre

D) Dendritik hücre

E) Eozinofil

Çözüm: Doğal katil hücreler fagositoz yapmaz; hedef hücre zarını perforin salgısıyla delerek parçalar. Cevap: C

2. Virüsle enfekte olmuş bir hücrenin diğer sağlıklı hücreleri korumak için salgıladığı antiviral protein hangisidir?

A) Histamin

B) Lizozim

C) İnterferon

D) Fibrinojen

E) Heparin

Çözüm: Virüs bulaşan hücreler komşularını uyarmak için interferon salgılar. Cevap: C

3. Aşı ve serum karşılaştırmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Aşı koruyucu, serum tedavi edicidir.

B) Aşı aktif bağışıklık, serum pasif bağışıklık sağlar.

C) Aşı antijen, serum hazır antikor içerir.

D) Serum uygulanan bireyde antijene karşı hafıza hücreleri oluşur.

E) Aşının koruma süresi seruma göre çok daha uzundur.

Çözüm: Serum hazır antikor içerdiği için bağışıklık sistemini aktif uyarmaz; hafıza hücresi oluşturmaz. Cevap: D

4. İkincil bağışıklık tepkisinin birincil tepkiye göre daha hızlı ve güçlü olmasını sağlayan temel faktör nedir?

A) Vücuda giren antijen miktarının az olması

B) Kanda önceden oluşmuş hafıza (bellek) hücrelerinin bulunması

C) Histamin salgısının durdurulması

D) T lenfositlerinin kemik iliğinde olgunlaşması

E) Doğal katil hücre sayısının artması

Çözüm: İlk temas sonrasında üretilen bellek hücreleri antijeni tanıdığı için ikincil tepkide doğrudan yüksek antikor üretir. Cevap: B

5. Yangısal tepki (iltihaplanma) sırasında mast hücrelerinden salgılanarak kılcal damarları genişleten ve geçirgenliğini artıran madde hangisidir?

A) Antikor

B) İnterferon

C) Histamin

D) Lizozim

E) Miyoglobin

Çözüm: Damar genişlemesi ve geçirgenlik artışını mast hücrelerinden salınan histamin yürütür. Cevap: C