🪄 Test ve Çalışma Kağıdı Hazırla

Konunu yaz; MEB uyumlu test ve özetler saniyeler içinde hazırlansın. 🖨️ Ücretsiz PDF indir!

⚡ Hemen Hazırla

Pozitif ve Negatif Geri Bildirim (11. Sınıf Biyoloji – Sınav Notları)

1. Mekanizmaların Temel Tanımı ve Karşılaştırması

• Geri Bildirim (Feedback): Bir sistemin ürettiği ürünün veya ulaştığı sonucun, sistemi kontrol eden ilk basamağı etkileyerek sürecin hızını veya yönünü düzenlemesidir.

Kriter	Negatif Geri Bildirim (Negative Feedback)	Pozitif Geri Bildirim (Positive Feedback)
Temel Amaç	Homeostaziyi (kararlı iç dengeyi) korumak	Bir fizyolojik olayı hızla tamamlamak / sonlandırmak
Tepki Yönü	Değişime ters yönde tepki verir (Sapmayı sıfırlar)	Değişimle aynı yönde etki eder (Uyarımı katlayarak artırır)
İşleyiş Mantığı	Ürün artarsa $\rightarrow$ Sistem baskılanır / durdurulur	Ürün artarsa $\rightarrow$ Sistem daha fazla tetiklenir
Görülme Sıklığı	Canlıdaki homeostatik mekanizmaların neredeyse tamamı	Sınırlı sayıda, acil ve geçici süreçlerde

2. Negatif Geri Bildirim (Negative Feedback)

Sistemde oluşan sapmayı düzeltip vücudu referans aralığına döndüren mekanizmadır.

• Klasik Endokrin Örneği (Hipotalamus – Hipofiz – Tiroid Ekseni):

  1. Kanda serbest tiroksin miktarı azalır veya metabolizma ihtiyacı doğar.

  2. Hipotalamus uyarılır ve TRH (RF) salgılar.

  3. TRH, hipofiz ön lobunu uyararak kana TSH (Tiroid Uyarıcı Hormon) verilmesini sağlar.

  4. TSH tiroid bezini uyarır; kana tiroksin salgılanır ve metabolizma hızlanır.

  5. Kanda tiroksin seviyesi eşik değerin üstüne çıktığında, tiroksin molekülleri hem hipotalamusu hem de hipofizi baskılar (negatif feedback). TRH ve TSH salgısı durdurulur; böylece aşırı hormon üretimi önlenir.

• Diğer Klasik Sınav Örnekleri:

  • Kalsiyum Dengesi: Kandaki $Ca^{2+}$ artınca tiroidden kalsitonin salgılanarak kemiğe $Ca^{2+}$ geçirilir ve seviye düşürülür; $Ca^{2+}$ düşünce paratiroidden parathormon salgılanarak seviye yükseltilir.

  • Glikoz Dengesi: Yemek sonrası artan glikoz insülin ile düşürülür; açlıkta düşen glikoz glukagon ile artırılır.

  • Vücut Sıcaklığı: Sıcaklık artınca terleme ve vazodilatasyon ile düşürülür; düşünce titreme ile yükseltilir.

3. Pozitif Geri Bildirim (Positive Feedback)

Başlayan bir süreci durdurmak yerine, süreç tamamlanana kadar uyarımı katlayarak büyüten döngüdür. Dengeyi korumaz, hedefe ulaşılana kadar sapmayı bilinçli olarak artırır.

• Klasik Sınav Örnekleri:

  1. Doğum Eylemi ve Oksitosin Döngüsü:

     • Bebeğin başı rahim ağzına baskı yapar $\rightarrow$ Sinirsel uyarı hipotalamusa gider.

     • Hipofiz arka lobundan kana oksitosin hormonu salgılanır.

     • Oksitosin rahim düz kaslarını kasar.

     • Rahim kasıldıkça bebeğin başı rahim ağzına daha fazla baskı yapar $\rightarrow$ Hipofizden daha çok oksitosin salgılanır.

     • Bu pozitif döngü bebek doğana kadar kasılmaları sürekli şiddetlendirir; doğum gerçekleşip mekanik baskı kalkınca döngü sonlanır.

  2. Kanın Pıhtılaşma Mekanizması:

     • Damar zedelendiğinde trombositler hasarlı bölgeye yapışır ve pıhtılaşma faktörlerini salgılar.

     • Salgılanan faktörler ortama daha fazla trombosit çeker; daha çok trombosit daha çok kimyasal salgılar.

     • Delik pıhtı tıkacı ile tamamen kapatılana kadar süreç hızlanarak devam eder.

  3. Aksiyon Potansiyelinde $Na^+$ Akışı:

     • Nöron zarında eşik değer aşıldığında açılan birkaç $Na^+$ kanalı zarı kısmen depolarize eder.

     • Bu depolarizasyon diğer voltaj kapılı $Na^+$ kanallarını da açar; daha çok $Na^+$ girdikçe zar potansiyeli hızla $+40\text{ mV}$ seviyesine fırlar.

  4. Emzirme (Süt Salgılama Refleksi):

     • Bebeğin meme ucunu emmesi mekanoreseptörleri uyarır $\rightarrow$ Oksitosin salgılanır $\rightarrow$ Süt kanalları kasılarak süt fışkırır $\rightarrow$ Emme sürdükçe oksitosin salgılanmaya devam eder.

Sınav İçin Karar Şeması

Bir süreç verildiğinde:

• “Durum normale döndürülmeye çalışılıyor mu?” $\rightarrow$ Negatif Feedback

• “Olay gerçekleşene kadar tepki giderek şiddetleniyor mu?” $\rightarrow$ Pozitif Feedback

Çözümlü 5 Sınav Sorusu

Soru 1:

Kandaki tiroksin hormonu konsantrasyonunun aşırı artması durumunda;

I. Hipotalamustan salgılanan TRH miktarının azalması

II. Hipofiz ön lobundan salgılanan TSH miktarının azalması

III. Tiroid bezinin uyarılmasının durdurularak kandaki tiroksin seviyesinin dengelenmesi

olaylarının gerçekleşmesi aşağıdaki geri bildirim mekanizmalarından hangisiyle açıklanır?

A) Pozitif geri bildirim

B) Negatif geri bildirim

C) Yangısal tepki

D) Duyusal adaptasyon

E) Hücresel bağışıklık

Çözüm: Son ürünün (tiroksin) artarak kendini ürettiren kontrol merkezlerini (hipotalamus ve hipofiz) baskılayıp normale dönmeyi sağlaması negatif geri bildirim örneğidir. Cevap: B

Soru 2:

Aşağıda verilen fizyolojik olaylardan hangisi insan vücudunda gerçekleşen bir pozitif geri bildirim mekanizmasına örnektir?

A) Kandaki kalsiyum miktarı düşünce parathormon salgısının artması

B) Kan basıncı yükseldiğinde kalp atım hızının yavaşlatılması

C) Doğum sırasında rahim kasılmalarının oksitosin etkisiyle doğuma kadar sürekli şiddetlenmesi

D) Yemekten sonra yükselen glikozun insülin salgısıyla düşürülmesi

E) Su kaybı durumunda ADH salgılanarak böbreklerden su emiliminin artırılması

Çözüm: A, B, D ve E seçenekleri sistemi normale döndüren negatif geri bildirimlerdir. Rahim kasılmalarının doğuma kadar artarak katlanması ise süreci tamamlamayı amaçlayan pozitif geri bildirimdir. Cevap: C

Soru 3:

Geri bildirim mekanizmalarıyla ilgili;

I. Negatif geri bildirim, iç ortam parametrelerini belirli sınırlar içinde tutarak homeostaziyi korur.

II. Pozitif geri bildirimde son ürün başlangıçtaki uyarıyı daha da güçlendirir.

III. Kanın damar hasarı bölgesinde pıhtılaşması pozitif geri bildirime örnektir.

yargılarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız I

B) Yalnız III

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: Negatif feedback homeostaziyi korur (I doğru). Pozitif feedback uyarıyı büyüterek yanıtı katlar (II doğru). Pıhtılaşma sürecinde trombositlerin birbirini tetikleyerek hızla tıkacı oluşturması pozitif feedback mekanizmasıdır (III doğru). Cevap: E

Soru 4:

Soğuk ortama giren sağlıklı bir insanda vücut sıcaklığının korunması sürecinde gerçekleşen basamaklar şunlardır:

1. Derideki termoreseptörler sıcaklık düşüşünü algılar.

2. Hipotalamus iskelet kaslarına sinirsel uyarı gönderir.

3. Titreme ile metabolik ısı üretilir ve vücut sıcaklığı $37^\circ\text{C}$ seviyesine çıkarılır.

4. Sıcaklık normale dönünce titreme durur.

   Bu döngünün negatif geri bildirim olarak adlandırılmasının temel sebebi hangisidir?

   A) İskelet kaslarının somatik sinirlerle uyarılması

   B) Oluşan sonucun (ısınma), sistemi başlatan ilk uyarıya (soğuma) ters yönde etki ederek sistemi kapatması

   C) Uyarının yalnızca otonom sinirlerle iletilmesi

   D) Titreme sırasında glikojen sentezinin hızlanması

   E) Hipotalamusun bu süreçte hiçbir hormon salgılamaması

   Çözüm: Negatif geri bildirimin tanımı gereği, verilen tepki başlangıçtaki sapmanın tersi yönünde etki eder (ısı düşüşüne karşı ısı üretilir) ve denge kurulunca sistem durdurulur. Cevap: B

Soru 5:

Bir dişi bireyde menstrual döngünün folikül evresinde; kanda östrojen miktarının belirli bir eşiğe kadar artması hipofizden salgılanan FSH’yi baskılarken (X), yumurtlama öncesinde çok yüksek düzeye ulaşan östrojen aniden hipofizi uyararak aşırı miktarda LH salgılanmasını tetikler (Y).

Buna göre $X$ ve $Y$ süreçleri sırasıyla hangi mekanizmalarla adlandırılır?

A) $X$: Pozitif feedback, $Y$: Negatif feedback

B) $X$: Negatif feedback, $Y$: Pozitif feedback

C) $X$: Negatif feedback, $Y$: Negatif feedback

D) $X$: Pozitif feedback, $Y$: Pozitif feedback

E) $X$: Duyusal adaptasyon, $Y$: Reseptör potansiyeli

Çözüm: Östrojenin FSH salgısını azaltması baskılayıcı olduğu için negatif feedback ($X$); ani östrojen pikinin hipofizi tetikleyerek LH patlamasına (ovülasyona) yol açması ise pozitif feedback ($Y$) örneğidir. Cevap: B