1. II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak Savaşları (1683–1699)

• Sebep: Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın, Katolik Avusturya baskısına uğrayan Protestan Macar lider Tököli İmre’ye yardım etmek istemesi.

• Kırılma Anı: 1683 Kahlenberg Muharebesi’nde Leh Kralı Sobieski’nin desteğiyle Osmanlı ordusu bozguna uğradı; Merzifonlu Belgrad’a çekildi.

• Kutsal İttifak (1684): Papa öncülüğünde Avusturya, Venedik, Lehistan ve Malta birleşti; 1686’da Rusya katıldı.

• Savaşın Sonu: Salankamen (1691) ve Zenta (1697) yenilgileriyle Osmanlı barış istemek zorunda kaldı.

Karlofça Antlaşması (1699)

• Taraflar: Osmanlı $\leftrightarrow$ Avusturya, Lehistan, Venedik (İngiltere ve Hollanda arabulucu).

• Avusturya: Banat/Temeşvar hariç tüm Macaristan ve Erdel’i aldı.

• Lehistan: Podolya ve Ukrayna’yı aldı.

• Venedik: Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyılarını aldı.

• Önemi: Batı’da ilk kez büyük çapta toprak kaybedildi; Osmanlı taarruzdan savunmaya geçti.

İstanbul Antlaşması (1700)

• Taraflar: Osmanlı $\leftrightarrow$ Rusya.

• Azak Kalesi: Rusya’ya bırakıldı (Rusya ilk kez Karadeniz’e ulaştı).

• Elçilik: Rusya’nın İstanbul’da daimi elçi bulundurması ve çarlık unvanı kabul edildi.

2. Kaybedilen Yerleri Geri Alma Dönemi (1711–1718)

Prut Savaşı ve Antlaşması (1711)

• Sebep: Poltova’da Rus Çarı I. Petro’ya yenilen İsveç Kralı XII. Karl’ın Osmanlı’ya sığınması.

• Olay: Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa, Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı.

• Sonuç:

  • Azak Kalesi geri alındı.

  • Rusya Lehistan’ın iç işlerine karışmayacağını taahhüt etti.

  • Önemi: Karlofça kayıplarını geri alma umudu doğdu.

1714–1718 Venedik ve Avusturya Savaşları

• Sebep: Mora’nın Venedik’ten geri alınması üzerine Avusturya’nın savaşa dâhil olması.

• Gelişme: Petervaradin’de Şehit Ali Paşa yenildi; Temeşvar ve stratejik Belgrad Avusturya’ya geçti.

Pasarofça Antlaşması (1718)

• Taraflar: Osmanlı $\leftrightarrow$ Avusturya ve Venedik.

• Venedik: Mora Osmanlı’da kaldı.

• Avusturya: Belgrad, Temeşvar, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak Avusturya’ya verildi.

• Önemi: Kaybedilen toprakların geri alınamayacağı anlaşıldı, savunma politikasına dönüldü ve Lale Devri (1718–1730) başladı.

3. Belgrad Savaşları ve Antlaşmaları (1736–1739)

• Sebep: Rusya’nın Kırım’a saldırması (Orkapı baskını) ve Avusturya ile ittifak yapması.

• Gelişme: I. Mahmud devrinde Humbaracı Ahmed Paşa’nın askerî ıslahatlarının katkısıyla Hisarcık’ta Avusturya yenildi, Belgrad geri kuşatıldı.

Belgrad Antlaşması (1739)

• Avusturya ile: Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak geri alındı (Tuna savunma hattı yeniden kuruldu).

• Rusya ile: Azak Kalesi yıkılmak şartıyla Rusya’da kaldı; Rusya’nın Karadeniz’de savaş veya ticaret gemisi bulundurması yasaklandı.

• Önemi:

  • 18. yüzyılda Osmanlı’nın Batı’da imzaladığı son kazançlı antlaşmadır.

  • Karadeniz’in “Türk gölü” olduğu son kez onaylandı.

  • Arabuluculuğu karşılığında Fransa’ya kapitülasyonlar 1740’ta sürekli hâle getirildi.

4. 1768–1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Çeşme Baskını

• Sebep: II. Katerina’nın Lehistan’a müdahalesi, Osmanlı sınır ihlalleri ve Balkanlar’daki Ortodoksları kışkırtması.

• Kırılma Noktaları:

  • Kartal Sahrası (Kagul) ve Larga kara mağlubiyetleri.

  • 1770 Çeşme Baskını: Baltık’tan Akdeniz’e gelen Rus donanması Çeşme Limanı’nda Osmanlı donanmasını yaktı.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

• Kırım: Bağımsız oldu; yalnızca dinî yönden Osmanlı halifesine bağlandı (Halkı Türk ve Müslüman bir toprak ilk kez kaybedildi; halifelik ilk kez siyasi/hukuki bir koz olarak kullanıldı).

• Karadeniz ve Boğazlar: Rus ticaret gemilerine serbest geçiş hakkı tanındı; Karadeniz Türk gölü olma vasfını kesin olarak yitirdi.

• Savaş Tazminatı: Osmanlı tarihinde ilk defa bir devlete savaş tazminatı ödedi.

• İç İşlere Müdahale: Rusya’ya İstanbul’da elçilik, Balkanlar’da konsolosluk açma ve Ortodoks tebaayı himaye hakkı tanındı.

• Devamı: Rusya 1783’te Kırım’ı tek taraflı olarak ilhak etti.

Sınava Hazırlık Kısa Özet

• 1683 II. Viyana Kuşatması bozgunu, Papalık öncülüğünde Kutsal İttifak’ın kurulmasına ve 16 yıl süren çok cepheli yıpratıcı savaşlara yol açtı.

• 1699 Karlofça ile Orta Avrupa hâkimiyeti, 1700 İstanbul ile Azak Kalesi üzerinden Karadeniz kıyısı kaybedildi.

• 1711 Prut Antlaşması ile Azak Kalesi geri alınarak kaybedilen yerlerin telafi edilebileceği düşüncesi güçlendi.

• 1718 Pasarofça Antlaşması ile Belgrad’ın kaybedilmesi üzerine taarruz politikası tamamen bırakıldı, savunma ve Batı tarzı ıslahat (Lale Devri) anlayışı başladı.

• 1736–1739 savaşları sonrası imzalanan Belgrad Antlaşması ile Belgrad geri alındı, Karadeniz’in kapalılığı son kez güvence altına alındı.

• 1770 Çeşme Baskını ile donanması yakılan Osmanlı, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım’ı kaybetti, savaş tazminatı ödedi ve Rus müdahalesine açık hâle geldi.

Çözümlü 5 Test Sorusu

Soru 1:

Osmanlı Devleti’nin 1699 yılında imzaladığı Karlofça Antlaşması’nın Türk ve dünya tarihi açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karadeniz’in Türk gölü olma özelliğini kesin olarak kaybetmesi

B) Osmanlı Devleti’nin Batı’da ilk kez geniş çaplı toprak kaybederek savunma politikasına geçmesi

C) İlk defa bir Avrupa devletine savaş tazminatı ödenmek zorunda kalınması

D) Rusya’nın Karadeniz’de donanma bulundurma hakkını resmen elde etmesi

E) Kapitülasyonların tüm Avrupa devletlerine süresiz olarak genişletilmesi

• Çözüm:

  Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti Macaristan, Erdel, Podolya, Ukrayna, Mora ve Dalmaçya kıyılarını kaybetmiştir. Böylece Batı’da ilk kez devasa toprak kayıpları yaşanmış, taarruz gücü kırılmış ve eldeki toprakları korumaya dönük savunma devri başlamıştır.

  Doğru Cevap: B

Soru 2:

1711 yılında Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşatan Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa’nın, kesin bir askerî imha yerine Rusların barış teklifini kabul etmesinde;

I. Yeniçeri ocağının disiplinsizliği ve savaşa devam etme konusundaki isteksizliği,

II. Çaresiz kalan Rus birliklerinin ölümüne savaşarak Osmanlı ordusuna ağır zayiat verdirebileceği endişesi,

III. Rusya’nın Akdeniz’e inerek donanmayı ateşe verme tehlikesi

durumlarından hangileri etkili olmuştur?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve II

D) I ve III

E) I, II ve III

• Çözüm:

  Prut kuşatmasında yeniçerilerin isteksizliği (I) ve Rus ordusunun son bir hamleyle can havliyle direnerek Osmanlı kuvvetlerine ağır zayiat verdirmesi ihtimali (II) Sadrazam’ın barış istemesindeki ana etmenlerdir. Rus donanmasının Akdeniz’e inmesi ve donanmayı yakması (Çeşme Baskını) ise 1770 yılında gerçekleşen çok sonraki bir olaydır (III).

  Doğru Cevap: C

Soru 3:

Osmanlı Devleti’nin 1718 Pasarofça Antlaşması ile kaybettiği Belgrad ve Kuzey Sırbistan’ı 1739 Belgrad Antlaşması ile Avusturya’dan geri alabilmesinde aşağıdakilerden hangisinin doğrudan katkısı olmuştur?

A) Lale Devri’nde Avrupa’ya gönderilen geçici elçilerin raporları

B) Humbaracı Ahmed Paşa’nın (Comte de Bonneval) ordu ve topçu ocaklarında yaptığı askerî ıslahatlar

C) Kırım kuvvetlerinin Avusturya içlerine bağımsız akınlar düzenlemesi

D) Lehistan’ın Osmanlı Devleti lehine cephe açarak savaşa girmesi

E) İlk Türk matbaasının açılmasıyla askerî talimnamelerin basılması

• Çözüm:

  Sultan I. Mahmud devrinde Fransız asıllı Humbaracı Ahmed Paşa’nın Batı tarzında kurduğu Hendesehane ve humbaracı ile topçu ocaklarında gerçekleştirdiği teknik düzenlemeler, 1736–1739 savaşlarında Osmanlı ordusunun Avusturya kuvvetlerini Hisarcık’ta yenmesini ve Belgrad’ı geri almasını doğrudan sağlamıştır.

  Doğru Cevap: B

Soru 4:

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nda yer alan “Kırım bağımsız olacak, ancak dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalacaktır.” maddesiyle Osmanlı Devleti öncelikli olarak aşağıdakilerden hangisini amaçlamıştır?

A) Rusya’nın Balkanlardaki Ortodokslar üzerindeki himaye hakkını sona erdirmeyi

B) Kırım Hanlığı’nın vergi gelirlerini hazineye aktarmayı sürdürmeyi

C) Rus donanmasının Karadeniz’e serbestçe çıkışını engellemeyi

D) Halkı Türk ve Müslüman olan bölgeyle kültürel-dinî bağı koruyup ileride hak iddia edebilme zeminini saklı tutmayı

E) Boğazların uluslararası statüsünü güvence altına almayı

• Çözüm:

  Kırım’ın siyasi bağımsızlığı ile ilk defa tamamı Türk ve Müslüman olan bir toprak parçası kaybedilmiştir. Padişah, halifeliğin dinî nüfuzunu uluslararası bir antlaşma maddesi yaparak bölge halkıyla dinî-kültürel bağları korumayı ve ilerde Kırım üzerinde siyasi hak iddia edebilme dayanağını elde tutmayı hedeflemiştir.

  Doğru Cevap: D

Soru 5:

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nın aşağıdaki maddelerinden hangisi Rusya’nın, Osmanlı Devleti’nin iç işlerine doğrudan müdahale edebilmesine zemin hazırlamıştır?

A) Rus ticaret gemilerinin Boğazlardan ve Karadeniz’den serbestçe geçebilmesi

B) Osmanlı Devleti’nin Rusya’ya savaş tazminatı ödemesi

C) Rusya’nın Osmanlı topraklarındaki Ortodoks tebaayı himaye edebilmesi ve gerekli yerlerde konsolosluk açabilmesi

D) Kırım Hanlığı’nın siyasi olarak bağımsız hâle getirilmesi

E) Kırım halkının dinî bakımdan halifeye bağlı kalması

• Çözüm:

  Rusya’ya verilen Osmanlı sınırları içerisindeki Ortodoks Hristiyan tebaanın haklarını koruma yetkisi ve Balkanlar’da konsolosluk açabilme imtiyazı, Rusya’nın Osmanlı iç meselelerine, gayrimüslim halkın haklarını öne sürerek doğrudan müdahale etmesinin en önemli hukuki kalkanı olmuştur.

  Doğru Cevap: C