1755 Lizbon Depremi ve Etkileri

• Depremin Meydana Gelişi: 1 Kasım 1755 sabahı Portekiz’in başkenti Lizbon’da yaklaşık 8,3 büyüklüğünde bir deprem meydana gelmiştir. Katolik halkın Azizler Günü vesilesiyle kiliselerde toplandığı bir anda meydana gelen sarsıntı; devrilen mumlar, sobalar ve lambalar yüzünden devasa bir yangına yol açmıştır.

• Tsunami Felaketi: Depremden sağ kurtulan halk Tagus (Tejo) Nehri kıyısına ve limana kaçmış; yaklaşık 45 dakika sonra okyanustan gelen devasa tsunami dalgaları kıyı kesimini, yeni yapılan mermer rıhtımı ve alt şehri sular altında bırakarak binlerce insanın boğulmasına neden olmuştur. Farklı kaynaklara göre 10 bin ila 100 bin arasında can kaybı yaşanmıştır.

• İdari Tedbirler ve Kriz Yönetimi:

  • Kral I. José, kriz yönetimi ve şehrin yeniden inşası için Bakan Marqués de Pombal’ı olağanüstü yetkilerle donatmıştır.

  • Pombal; yağma ve hırsızlığı önlemek için idam cezası getirmiş, güvenliği sağlamak için sokaklara askerler yerleştirmiştir.

  • Salgın hastalık tehlikesine karşı kilisenin de izniyle cenazeler dinî tören yapılmadan Tagus Nehri’ne batırılmıştır.

  • Yıkılan mahkemelerin yerine geçici adli birimler oluşturulmuş, arşiv kayıtları yenilenmiştir.

  • Pombal’ın attığı adımlar Portekiz’de kamu idaresini yeniden yapılandırmış, devlet yönetiminde merkezîleşmeyi artırmıştır.

• Şehircilik ve Gaiola Pombalina: Şehir dar sokaklardan arındırılarak dik açılı, ızgara planlı, geniş caddeler ve büyük meydanlar (Ticaret Meydanı) şeklinde tasarlanmıştır. Binaların inşasında depreme karşı esneklik sağlayan, gemi yapım tekniklerinden esinlenilmiş ahşap karkas sistemi olan Gaiola Pombalina (Pombalin Kafesi) zorunlu kılınmıştır. Bu binalar tarihteki ilk sismik korumalı yapılar olarak kabul edilir.

• Sosyal ve Düşünsel Etkileri:

  • Kiliselerin yıkılması ve felaketin kutsal bir günde yaşanması halkta büyük bir inanç sarsıntısına ve travmaya yol açmıştır.

  • Aydınlanma Çağı düşünürlerini derinden etkilemiştir. Voltaire, “Candide” ve “Lizbon Felaketi Üzerine Şiir” adlı eserlerinde Kilisenin kaderci yaklaşımını sorgulamıştır. Jean-Jacques Rousseau ise felaketin doğadan değil, şehirlerde insanların iç içe ve sağlıksız binalarda toplanmasından kaynaklandığını savunmuştur.

  • Pombal’ın depremle ilgili bilgi toplamak amacıyla tüm ülkeye dağıttığı anket soruları, modern sismoloji biliminin temellerini atmıştır.

• Ekonomik Etkileri:

  • Portekiz ekonomisinin can damarı olan Lizbon Limanı ve gümrük tesisleri yıkılmış; sömürgelerden (Brezilya, Afrika) gelen altın, elmas ve emtia ticareti ağır darbe almıştır.

  • Tarımsal üretimin durmasıyla kıtlık baş göstermiş; devlet soylulara yeni vergiler getirmiş ve Kilise gelirlerine el koymuştur.

  • Şehrin yeniden inşa süreci inşaat sektörünü canlandırmış, mali yapıyı toparlamak amacıyla 1761’de kraliyet hazinesi kurulmuştur.

1766 İstanbul Depremi ve Etkileri

• Depremin Meydana Gelişi: 22 Mayıs 1766 sabahı, Kurban Bayramı’nın üçüncü günü sabah namazı sonrasında yaklaşık 7,5 büyüklüğünde meydana gelmiştir. Merkez üssü Marmara Denizi’nin doğusu olan sarsıntı yaklaşık iki dakika sürmüş; Edirne, İzmit, Tekirdağ ve Bursa gibi geniş bir alanda yıkıma neden olmuştur. Yaklaşık 4-5 bin kişi hayatını kaybetmiş, artçı sarsıntılar sekiz ay boyunca sürmüştür.

• Hasar Gören Yapılar: Fatih Camisi tamamen çökmüş; Bayezid, Şehzadebaşı ve Ayasofya camileri, surlar, Kapalıçarşı, medreseler, fırınlar, su yolları ve değirmenler ağır hasar almıştır.

• İdari Tedbirler ve Kriz Yönetimi:

  • Dönemin padişahı Sultan III. Mustafa çadır bölgelerini bizzat gezmiş, afetzedelere doğrudan yardımlarda bulunmuştur.

  • Arama kurtarma, barınma ve kamu güvenliğini organize etmek amacıyla kaymakam, kadı ve subaşılar görevlendirilmiştir.

  • Mimarbaşı Halit Efendi başkanlığında bir teknik heyet hasar tespit çalışmaları yürütmüştür.

  • Şehirde asayişi ve adaleti aksatmamak için hasar gören mahkemeler tahliye edilerek geçici adli birimler kurulmuştur.

  • Enkaz kaldırma ve imar faaliyetleri için çevre vilayetlerden taş, demir, kereste ve ustalar getirtilmiştir.

  • Mimar Tahir Ağa tarafından Fatih Camisi baştan inşa edilmiş, tarihî kamu binaları ve anıtlar hızla onarılmıştır.

• Sosyal ve Dayanışma Etkileri:

  • Fırın ve değirmenlerin yıkılması ekmek krizine yol açmış, yönetim önceliği un teminine ve fırınların hızla onarılmasına vermiştir.

  • Mahallelerde loncalar, din görevlileri ve vakıf kurumları (özellikle Eyüp ve Üsküdar) aracılığıyla halkın temel gereksinimleri karşılanmıştır. Kadınlar ve çocuklar yardım dağıtımında öncelikli tutulmuştur.

  • Gayrimüslimlere ait Rum ve Ermeni kiliselerinin onarımı için Müslüman ustalar görevlendirilmiş, farklı dinî cemaatler arasında dayanışma sağlanmıştır.

  • Şairler yaşanan acıyı destanlara ve şiirlere dökmüştür (Ermeni halk şairi Minas Ceranyan’ın destanı gibi).

• Ekonomik Etkileri:

  • Depremin mali yükünü hafifletmek adına Divan-ı Hümayun kararıyla hane başına 22 akçe ek vergi toplanması kararlaştırılmıştır.

  • Hasarlı yapıların tamiri için Sultan II. Bayezid Vakfı’nın dört yıllık geliri doğrudan inşaat masraflarına aktarılmıştır.

  • İnşaat sektöründe fırsatçılığı, fahiş fiyat artışlarını ve işçilik spekülasyonunu önlemek amacıyla devlet sıkı bir narh sistemi (fiyat sınırlaması) uygulamıştır.

  • Devlet yeni binaların yangına ve afete dayanıklı olması için kâgir (taş/tuğla) yapılmasını fermanla emretse de halk hızlı barınma ihtiyacı ve maliyet nedeniyle ahşap yapı yapmayı sürdürmüştür.

Sınava Hazırlık Kısa Özet

• 1755 Lizbon Depremi sonrasında çıkan büyük yangın ve Tagus Nehri üzerinden gelen tsunami felaketin boyutlarını katlamıştır.

• Portekiz Bakanı Marqués de Pombal kriz yönetimini tek elden yürüterek idari merkezîleşmeyi sağlamış ve tarihteki ilk sismik ahşap karkas sistemi olan Gaiola Pombalinayı zorunlu kılmıştır.

• Lizbon Depremi sonrasında Voltaire ve Rousseau gibi Aydınlanma düşünürleri afet üzerinden Tanrı, doğa ve insan ilişkilerini tartışmış; toplanan veriler modern sismolojiye kaynaklık etmiştir.

• 1766 İstanbul Depremi Kurban Bayramı sabahı yaşanmış; Fatih Camisi, surlar, Kapalıçarşı ve su şebekeleri yerle bir olmuştur.

• Sultan III. Mustafa ve Osmanlı bürokrasisi hasar tespiti için Mimarbaşı Halit Efendi’yi görevlendirmiş, güvenliği sağlamak adına geçici mahkemeler açmış ve çevre vilayetlerden malzeme temin etmiştir.

• İstanbul’da ekmek kıtlığını önlemek için fırın ve değirmen tamirine öncelik verilmiş; loncalar, vakıflar ve halk arasında güçlü bir toplumsal dayanışma ağı kurulmuştur.

• Osmanlı Devleti artan inşaat ve işçilik masraflarını kontrol altında tutmak için narh uygulamasına gitmiş, vakıf bütçelerini onarıma ayırmış ve hane başına ek vergi toplamıştır.

• Her iki depremde de yağmayı önlemek için güvenlik tedbirleri alınmış, geçici mahkemeler kurulmuş, ancak Lizbon radikal bir planla ızgara modelinde baştan inşa edilirken İstanbul geleneksel dokusunu büyük ölçüde korumuştur.

Çözümlü 5 Test Sorusu

Soru 1

1755 Lizbon Depremi sonrasında Bakan Marqués de Pombal tarafından kentin yeniden inşası sürecinde zorunlu tutulan, gemi yapım teknolojisinden esinlenilmiş ve sismik direnç sağlayan ahşap iskelet sistemine ne ad verilir?

A) Barok Mimari

B) Gaiola Pombalina

C) Rokoko Kafesi

D) Kâgir İskelet

E) Gotik Taşıyıcı

• Çözüm:

  Lizbon Depremi’nin ardından binalara depreme karşı esneklik ve direnç kazandırmak amacıyla duvar örgüsü içine yerleştirilen üç boyutlu ahşap kafes sistemine Gaiola Pombalina (Pombalin Kafesi) denilmiştir. Bu yapı modeli, tarihteki ilk sismik korumalı inşaat sistemi kabul edilir.

  Doğru Cevap: B

Soru 2

1755 Lizbon Depremi’nin Avrupa’daki düşünce dünyası üzerindeki etkileriyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Kiliselerin yıkılması ve felaketin kutsal günde olması inanç krizine ve tartışmalara yol açmıştır.

B) Voltaire, “Candide” adlı eserinde felaketin dinî açıklamalarını ve kaderciliği sorgulamıştır.

C) Jean-Jacques Rousseau, felaketin büyüklüğünü insanların aşırı kalabalık şehirlerde toplanmasına bağlamıştır.

D) Kilise, afet yönetimini tamamen üstlenerek kraliyet otoritesini ortadan kaldırmıştır.

E) Pombal’ın dağıttığı anketlerle bilgi toplanması sismoloji biliminin gelişimine temel oluşturmuştur.

• Çözüm:

  Deprem sonrasında Bakan Pombal Kilisenin yetkilerini sınırlandırmış, Kilise gelirlerinin büyük bölümüne el koymuş ve krallık idaresini merkezîleştirmiştir. Kilisenin kraliyet otoritesini devre dışı bırakması söz konusu değildir.

  Doğru Cevap: D

Soru 3

1766 İstanbul Depremi’nin ardından Osmanlı yönetiminin inşaat piyasasında spekülasyonu engellemek, fahiş malzeme fiyatlarının ve işçilik ücretlerinin önüne geçmek amacıyla uyguladığı temel ekonomik tedbir aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kapitülasyonların askıya alınması

B) Narh uygulaması getirilmesi

C) İltizam sisteminin kaldırılması

D) Dış borçlanmaya gidilmesi

E) Kâğıt para basılması

• Çözüm:

  Deprem sonrasında yıkılan binlerce yapının tamiratı sırasında inşaat malzemelerinde ve usta-işçi yevmiyelerinde aşırı artışları önlemek amacıyla Osmanlı yönetimi fiyat sınırlaması ve tavan fiyat anlamına gelen narh uygulamasını devreye sokmuştur.

  Doğru Cevap: B

Soru 4

1766 İstanbul Depremi sonrasında görülen;

I. Yıkılan fırın ve değirmenlerin tamirine diğer binalardan öncelik verilmesi,

II. Zarar gören Rum ve Ermeni kiliselerinin onarımı için Müslüman ustaların görevlendirilmesi,

III. Mahallelerde loncalar ve vakıflar aracılığıyla yiyecek ve barınma desteği sağlanması

gelişmelerinden hangileri doğrudan kriz anında halkın temel yaşam ihtiyaçlarını ve toplumsal dayanışmayı güvenceye almaya yöneliktir?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve II

D) I ve III

E) I, II ve III

• Çözüm:

  Fırınların tamiri ekmek ihtiyacını güvenceye almak içindir (I). Kiliselerin Müslüman ustalarca onarımı cemaatler arası iş birliğini ve toplumsal dayanışmayı güçlendirmiştir (II). Lonca ve vakıf yardımları ise temel ihtiyaçların karşılanmasını sağlamıştır (III). Öncüllerin tamamı doğrudan bu amaca hizmet eder.

  Doğru Cevap: E

Soru 5

1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremleri idari ve hukuki açıdan karşılaştırıldığında, her iki devlet yönetiminin de ortak olarak başvurduğu uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yabancı uzmanlardan oluşan bir heyet aracılığıyla şehirleri tamamen ızgara planla yeniden kurmak

B) Bütün dinî yapıların gelirlerine el koyarak merkezî hazineye aktarmak

C) Hasar gören mahkeme binalarının yerine geçici adli birimler kurarak adalet hizmetlerinin devamlılığını sağlamak

D) Ahşap malzeme kullanımını tamamen terk edip yalnızca kâgir yapılara izin vermek

E) Halktan toplanan tüm vergileri süresiz olarak iptal etmek

• Çözüm:

  Hem Lizbon’da hem de İstanbul’da depremde zarar gören mahkeme binaları tahliye edilmiş; kamu düzenini, mülkiyet haklarını ve asayişi korumak amacıyla her iki yönetim de geçici adli birimler oluşturarak hukuk işlerinin aksamadan sürmesini sağlamıştır.

  Doğru Cevap: C