Sanayi Devrimi’nin Başlangıcı ve İngiltere’de Ortaya Çıkış Nedenleri

• El emeğine dayalı üretimden makine gücüne geçişi ve beraberinde getirdiği köklü toplumsal ve ekonomik dönüşümü ifade eden sürece Sanayi Devrimi denir.

• Süreç, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında (1770’li yıllarda) İngiltere’de başlamıştır.

• İngiltere’de Başlama Sebepleri:

  • Sömürgecilik faaliyetleri ve denizaşırı ticaret ağları sayesinde büyük bir sermaye birikimine ve kurumsallaşmış bankacılık sistemine sahip olması.

  • Demir eritme ve makineleri çalıştırmada temel enerji kaynağı olan zengin kömür ve demir yataklarına sahip bulunması.

  • Tarım Devrimi ve Çitleme Yasaları (ortak arazilerin çevrilip özel mülkiyete geçirilmesi) sonucunda küçük çiftçilerin topraksız kalması ve fabrikalar için hazır, ucuz iş gücü oluşturarak kentlere göç etmesi.

  • Hukukun üstünlüğü, özel mülkiyetin güvencesi ve serbest girişimciliğin teşvik edilmesi.

  • Lonca sisteminin İngiltere’de zayıf olması sebebiyle geleneksel zanaatkârların makineli üretime karşı direnç gösterememesi.

  • Hindistan’dan pamuklu kumaş ithalatının yasaklanmasıyla yerli tekstil üreticilerinin iç ve dış talebi karşılamak için teknolojik arayışlara girmesi.

Önemli Teknik Gelişmeler ve İcatlar

• Tekstil Alanı: John Kay’in uçan mekiği (1733), James Hargreaves’in Spinning Jenny iplik eğirme makinesi (1765), Richard Arkwright’ın su çerçevesi (1768) ve Samuel Crompton’ın iplik eğirme makinesi (1779) sayesinde tekstil alanında seri üretime geçildi.

• Buhar Gücü: Thomas Newcomen madenlerdeki suyu boşaltmak için buhar makinesini icat etti (1712). James Watt bu mekanizmayı geliştirerek fabrikalarda ve sanayide kullanılabilecek verimli buhar motorunu yaptı ve 1775’te seri üretime geçti.

• Madencilik ve Demir: Abraham Darby 1709’da odun kömürü yerine kok kömürü kullanarak demir üretimindeki verimi artırdı. Henry Cort’un geliştirdiği fırınlama teknikleriyle demir sanayisi genişledi.

• Ulaşım ve İletişim: Richard Trevithick ilk buharlı lokomotifi üretti (1804). Robert Stephenson’ın geliştirdiği Rocket lokomotifiyle 1830’da Liverpool-Manchester arasında ilk düzenli demir yolu hattı açıldı. Robert Fulton buharlı gemiyi tasarladı (1807). Demir yolu ağları ve 1860’larda döşenen elektrikli telgraf hatları dünya genelinde ulaşım ve haberleşmeyi kökten hızlandırdı.

Ekonomik Değişim

• El tezgâhı ve eve iş verme sisteminin yerini fabrika sistemi ve kitlesel seri üretim aldı.

• Üretim maliyetlerinin düşmesi ve ürün çeşitliliğinin artması sonucunda tüketim toplumu ortaya çıktı.

• İngiltere başta olmak üzere sanayileşen ülkeler iç pazarı koruyan merkantilist uygulamalardan (1846 Tahıl Yasaları’nın kaldırılması gibi) vazgeçerek serbest piyasa ekonomisine ve liberalizme yöneldi.

• Üretim araçlarını kontrol eden sanayi burjuvazisi ve modern bankacılık/finans sektörü ekonomik yapının hâkimi oldu.

• Ham madde temini ve üretilen malların satışı için küresel pazar arayışları hızlandı.

Sosyal Değişim

• Kırsaldan fabrikaların bulunduğu kentlere yoğun göçler yaşandı, kentleşme ve kentsel nüfus oranları hızla arttı.

• Toplumda iki temel sınıf öne çıktı: Sermaye ve üretim araçlarına sahip olan burjuvazi ile emeğini ücret karşılığı satan işçi sınıfı (proletarya).

• İşçiler uzun çalışma süreleri (günde 14-16 saate varan mesailer), düşük ücretler, iş kazaları ve sağlıksız barınma koşullarıyla karşı karşıya kaldı.

• Altyapısız gecekondu mahalleleri, temiz su ve kanalizasyon eksikliği nedeniyle kolera gibi salgın hastalıklar ile yüksek çocuk ölümleri görüldü.

• Kadın ve çocuk işçiler ağır şartlarda düşük ücretlerle çalıştırıldı. Bu durum zamanla Fabrika Yasaları ile çocuk işçiliğinin kısıtlanmasını ve çalışma saatlerinin düzenlenmesini zorunlu kıldı.

• Makineleşmenin iş kayıplarına yol açtığını ileri süren işçilerin başlattığı makineleri kırma hareketi olan Ludizm (1811) ve siyasi haklar ile genel oy talep eden Chartist Hareketi (1838) gibi toplumsal isyanlar doğdu.

• İşçiler haklarını savunmak amacıyla dayanışma dernekleri ve yasal sendikalar kurarak grev hakkını elde etti.

Siyasi Değişim

• Zenginleşen sanayi burjuvazisi aristokrasinin siyasal ayrıcalıklarını sınırlayarak parlamentolarda temsil gücü elde etti.

• Sınıfsal çatışmalar ve gelir adaletsizliği Karl Marx’ın öncülüğünde sosyalizm ve komünizm ideolojilerinin doğmasına yol açtı; diğer yanda bireysel hakları ve serbest ticareti savunan liberalizm güçlendi.

• İşçi hakları, liberal reformlar ve milliyetçilik talepleri Avrupa genelinde 1830 ve 1848 İhtilalleri’ne zemin hazırladı.

• Genişleyen kamu hizmetleri, altyapı ihtiyaçları ve ulaşım ağları nedeniyle modern bürokrasi güçlendi ve merkeziyetçi ulus-devlet yapısı sağlamlaştı.

• Sanayileşen Avrupalı devletlerin aşırı ucuz ham madde ve pazar ihtiyacı sömürgecilik yarışını (özellikle Afrika ve Asya’da) emperyalist bir çatışmaya çevirdi.

Sınava Hazırlık Kısa Özet

• Sanayi Devrimi XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de tekstil ve buhar gücüyle başladı.

• Çitleme Yasaları kırsal nüfusu fabrikalarda çalışacak ucuz iş gücü hâline getirdi.

• James Watt’ın buhar makinesini sanayiye uyarlaması fabrika sistemini ve demir yolu taşımacılığını mümkün kıldı.

• El tezgâhlarının yerini fabrikaların alması seri üretimi, tüketim toplumunu ve liberal serbest piyasa modelini getirdi.

• Hızlı kentleşme altyapı yetersizliklerine, salgın hastalıklara ve burjuvazi-işçi sınıfları arasındaki derin uçuruma yol açtı.

• İşçi mağduriyetleri sendikacılığı, Ludizm ve Chartist hareketlerini, Fabrika Yasaları’nı ve sosyalizm akımını doğurdu.

• Ham madde ve pazar rekabeti küresel emperyalizmi körükledi.

Çözümlü 5 Test Sorusu

Soru 1

Sanayi Devrimi’nin ilk olarak XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de başlamasında aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğu söylenemez?

A) Çitleme Yasaları ile topraksız kalan köylülerin kentlerde hazır iş gücü oluşturması

B) Denizaşırı ticaret ve sömürgeler sayesinde güçlü bir sermaye birikimine sahip olunması

C) Zengin kömür ve demir rezervlerine sahip bulunması

D) Loncaların katı üretim ve tekel kurallarının sanayi yatırımlarını bütünüyle yönlendirmesi

E) James Watt’ın buhar makinesini geliştirerek seri üretimde kullanılabilir kılması

• Çözüm: İngiltere’de lonca yapısının zayıf olması, girişimcilerin yeni makineler geliştirmesini ve serbestçe fabrika kurmasını kolaylaştırmıştır. Loncaların katı kurallar koyması sanayileşmeyi destekleyen değil, engelleyen bir durumdur.

  Cevap: D

Soru 2

Sanayi Devrimi sürecinde İngiltere’de makinelerin insan emeğini yok ettiğini ve işsizliğin kaynağı olduğunu savunarak fabrika ve makineleri tahrip eden ilk örgütlü işçi hareketi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Chartist Hareketi

B) Ludizm

C) Liberalizm

D) Merkantilizm

E) Marksizm

• Çözüm: 1811’de tekstil işçilerinin makinelerin işlerini ellerinden almasını protesto etmek amacıyla fabrikalara ve tezgâhlara saldırarak başlattığı eylemlere Ludizm (makine kırıcılık) denir.

  Cevap: B

Soru 3

Sanayi Devrimi’nin yol açtığı hızlı kentleşme sürecinde fabrikaların çevresinde kurulan işçi mahallelerinde altyapı ve kanalizasyon sistemlerinin bulunmaması öncelikle hangi alanda kitlesel krizlere neden olmuştur?

A) Askerî ayaklanmalar

B) Tarımsal kıtlık

C) Salgın hastalıklar ve erken yaşta çocuk ölümleri

D) Dış ticaret açığı

E) Dinî mezhep çatışmaları

• Çözüm: Şehirlerde temiz su ve kanalizasyon eksikliği atıkların içme suyuna karışmasına, kolera salgınlarına ve özellikle işçi çocukları arasında yüksek ölüm oranlarına yol açmıştır.

  Cevap: C

Soru 4

İngiltere’nin 1846 yılında Tahıl Yasaları’nı kaldırarak iç tarım pazarını korumaktan vazgeçmesi ve gümrükleri indirmesi, hangi ekonomik düşüncenin egemen olduğunu gösterir?

A) Sosyalizm

B) Merkantilizm

C) Komünizm

D) Liberalizm

E) Feodalizm

• Çözüm: Tahıl Yasaları’nın lağvedilmesi devlet korumacılığının bırakılıp uluslararası serbest ticareti ve açık piyasayı savunan liberal ekonomi modeline geçildiğini gösterir.

  Cevap: D

Soru 5

Sanayi Devrimi’nin üretim hacmini olağanüstü boyutlara ulaştırması sonucunda ortaya çıkan ham madde açığı ve pazar arayışı, uluslararası alanda en çok hangi sonuca yol açmıştır?

A) Avrupa devletlerinin sanayiyi durdurup tarıma yönelmesine

B) Afrika ve Asya toprakları üzerinde emperyalist sömürgecilik yarışının hızlanmasına

C) Uluslararası ticaretin tamamen durmasına

D) Feodal beyliklerin yeniden kurulmasına

E) Sömürge yönetimlerinin barışçıl federasyonlara dönüşmesine

• Çözüm: Fabrikaların işleyebilmesi için gereken ucuz ham madde ve üretilen ürünlerin satılacağı pazar ihtiyacı, Avrupalı güçlerin denizaşırı toprakları işgal ve kontrol etme yarışını (emperyalizm) tırmandırmıştır.

  Cevap: B