Sanayileşme İhtiyacı ve Karşılaşılan Sorunlar

• Geleneksel Üretimin Çöküşü: 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ve sonrasında imzalanan serbest ticaret antlaşmaları ile gümrük vergileri düşürülmüş, Osmanlı pazarları ucuz Avrupa mallarının istilasına uğramış ve lonca düzenine dayalı yerli el tezgâhları iflas etmiştir.

• Sermaye ve Bankacılık Yetersizliği: Osmanlı’da sanayi yatırımlarını finanse edebilecek güçlü bir yerli sermaye birikimi ve millî bankacılık sistemi uzun süre kurulamamış; piyasa yabancı bankaların denetimine girmiştir.

• Teknik Eleman ve Bilgi Eksikliği: Sanayi tesislerinde çalışacak kalifiye işçi, usta ve yerli mühendis kadrosu yetersiz kalmış; kurulan tesislerde yabancı uzmanlara ve teknik personele bağımlı olunmuştur.

• Altyapı ve Ulaşım Yetersizlikleri: Fabrikalara maden, kömür ve hammadde taşıyacak demir yolu ve karayolu ağlarının yetersiz olması, sanayi yatırımlarının maliyetini yükseltmiştir.

Tanzimat Dönemi Fabrikalaşma Hamleleri

• Devlet Eliyle Sanayileşme: Özel teşebbüsün ve sermayenin yetersizliği nedeniyle sanayi tesisleri bizzat devlet hazinesi eliyle kurulmuştur.

• Model Tesisler: Ordunun giyim, fes ve teçhizat ihtiyacını karşılamak amacıyla Feshane (İstanbul), Hereke Kumaş Fabrikası, Bakırköy Bez Fabrikası, Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası ile İzmit Çuha Fabrikası açılmıştır.

• Yediküle-Küçükçekmece Sanayi Hattı: İstanbul ve çevresinde demir dökümhaneleri, baruthaneler ve dokuma atölyeleri kurularak yerli sanayi bölgesi oluşturulmaya çalışılmıştır.

• Fabrikaların Kapanma Sebepleri: Kötü işletme yönetimi, kâr odaklı üretilememesi, hammadde teminindeki lojistik aksaklıklar ve ithal ürünlerle fiyat rekabeti yapılamaması nedeniyle kurulan fabrikaların büyük bölümü zarar ederek kapanmıştır.

Islah-ı Sanayi Komisyonu ve Mesleki Eğitim

• Islah-ı Sanayi Komisyonu (1866): Yerli üretimi ve gerileyen esnafı korumak, loncaları modernize ederek şirketleşmelerini sağlamak ve sanayi mektepleri açmak amacıyla kurulmuştur.

• Şirketleşme Girişimleri: Farklı meslek grupları birleştirilerek dericilik, dokumacılık ve demircilik şirketleri kurulmuş fakat sermaye ve tecrübe eksikliği nedeniyle uzun vadeli başarı elde edilememiştir.

• Sanayi Mektepleri: Nitelikli iş gücü ve ara eleman yetiştirmek amacıyla Mithat Paşa’nın öncülüğünde yetim ve yoksul çocukların teknik zanaat öğrendiği Islahhaneler ve Sanayi Mektepleri açılmıştır.

II. Abdülhamid Dönemi ve Sonrası Adımlar

• Yerli Üretimi Teşvik: II. Abdülhamid döneminde saray ve ordu ihtiyaçlarının yerli imalatçılardan karşılanması emredilmiş, yerli fabrikalara gümrük ve vergi muafiyetleri sağlanmıştır.

• Hammadde Çıkarımı: Ereğli ve Zonguldak taş kömürü havzaları işletmeye açılarak fabrikaların ve buharlı gemilerin yakıt ihtiyacı karşılanmaya çalışılmıştır.

• Teşvik-i Sanayi Kanunu (1913): Yerli sanayicilere ücretsiz arazi tahsisi, vergi indirimi ve taşıma kolaylığı sağlayan ilk kapsamlı sanayi teşvik yasası çıkarılmıştır.

Sınava Hazırlık Kısa Özet

• 1838 Balta Limanı Antlaşması yerli lonca üretimini çökertmiş, Osmanlı’yı hammadde satan ve işlenmiş mal alan açık bir pazar hâline getirmiştir.

• Sermaye, millî banka, yerli teknik kadro ve ulaşım altyapısı eksikliği sanayileşmenin önündeki temel engeller olmuştur.

• Tanzimat’la birlikte Feshane, Hereke, Bakırköy ve Beykoz fabrikaları kurularak ordu ve saray ihtiyaçları karşılanmaya çalışılmıştır.

• 1866’da esnafı şirketleştirmek ve üretimi canlandırmak amacıyla Islah-ı Sanayi Komisyonu faaliyete geçirilmiştir.

• Sanayiye nitelikli işçi ve zanaatkâr yetiştirmek için Mithat Paşa öncülüğünde Islahhaneler ve Sanayi Mektepleri açılmıştır.

• II. Abdülhamid yerli malı kullanımını teşvik etmiş, Zonguldak kömür havzalarını devreye sokmuş ve 1913’te Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarılmıştır.

Çözümlü 5 Test Sorusu

Soru 1

Osmanlı Devleti’nde XIX. yüzyılda geleneksel lonca ve atölye üretiminin hızla çökmesine ve sanayileşme girişimlerinin dış rekabete karşı korunamamasına yol açan en etkili ekonomik gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Muharrem Kararnamesi’nin yayımlanması

B) Balta Limanı Ticaret Antlaşması’nın imzalanması

C) Islah-ı Sanayi Komisyonu’nun kurulması

D) İlk demir yolu hattının inşa edilmesi

E) Kâğıt paranın (Kaime) piyasadan çekilmesi

• Çözüm: 1838 Balta Limanı Antlaşması ile yabancı tüccarların iç gümrük vergileri kaldırılmış, ithalat kolaylaşmış ve gümrük duvarları çöktüğü için ucuz Avrupa sanayi malları yerli üretimi tamamen savunmasız bırakmıştır.

  Cevap: B

Soru 2

Osmanlı Devleti’nde Tanzimat Dönemi’nde kurulan Feshane, Hereke Kumaş Fabrikası ve Beykoz Kundura Fabrikası gibi tesislerin kuruluşundaki öncelikli amaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Avrupa ülkelerine mamul mal ihraç etmek

B) Tarımsal üretimi tamamen sona erdirmek

C) Ordu ve sarayın üniforma, ayakkabı ve tekstil ihtiyaçlarını yerli yoldan karşılamak

D) Yabancı sermayedarlara ortaklık imkânı sağlamak

E) Loncaların tüm yetkilerini yabancı şirketlere devretmek

• Çözüm: Tanzimat Dönemi devlet fabrikalarının temel hedefi, ordunun ve kamu kurumlarının tekstil, bot ve kıyafet gereksinimlerini dışa bağımlı olmadan kendi imkânlarıyla üretmektir.

  Cevap: C

Soru 3

1866 yılında kurulan Islah-ı Sanayi Komisyonu’nun hayata geçirmek istediği hedefler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Geleneksel esnaf loncalarını birleştirip şirketleştirmek

B) Sanayi mektepleri açarak nitelikli eleman yetiştirmek

C) Gümrük tarifelerini yerli üreticinin lehine yeniden düzenlemek

D) Bütün fabrikaları yabancı devletlerin kontrolüne bırakmak

E) Yerli sanayi sergileri açarak üretimi teşvik etmek

• Çözüm: Islah-ı Sanayi Komisyonu yerli üreticiyi korumak, loncaları modernize etmek ve şirketleşmeyi sağlamak için kurulmuştur; tesisleri yabancıların kontrolüne terk etmek gibi bir amacı olamaz.

  Cevap: D

Soru 4

Osmanlı Devleti’nde sanayi tesislerinin ihtiyaç duyduğu teknik eleman, kalifiye usta ve iş gücünü yetiştirmek amacıyla Mithat Paşa öncülüğünde açılan mesleki eğitim kurumları hangisidir?

A) Sanayi Mektepleri ve Islahhaneler

B) Darülfünun

C) Mekteb-i Mülkiye

D) Hendesehane

E) Mekteb-i Maarif-i Adliye

• Çözüm: Kimsesiz ve yoksul çocukları zanaat sahibi yapmak ve sanayiye nitelikli ara eleman kazandırmak amacıyla ilk olarak Niş’te, ardından diğer vilayetlerde açılan okullar Islahhaneler ve Sanayi Mektepleridir.

  Cevap: A

Soru 5

Osmanlı Devleti’nin XIX. yüzyılda sanayileşme çabalarında Batılı devletler kadar başarılı olamamasında;

I. Yeterli sermaye birikimi ve yerli bankacılık sisteminin bulunmaması,

II. Yetişmiş yerli mühendis ve kalifiye teknik eleman açığının olması,

III. Hammadde taşımacılığını sağlayacak demir yolu ve karayolu altyapısının yetersizliği

faktörlerinden hangileri doğrudan etkili olmuştur?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

• Çözüm: Sermaye kıtlığı (I), nitelikli yerli teknik kadronun azlığı (II) ve altyapı-ulaşım sorunları (III) Osmanlı Devleti’nin sanayi hamlelerinin süreklilik kazanamamasının ana nedenleridir.

  Cevap: E