III. Selim Dönemi ve Nizam-ı Cedit (1789-1807)

• Nizam-ı Cedit: III. Selim, Batı tarzında modern bir ordu olan Nizam-ı Cedit ocağını kurdu; bu ordunun giderlerini karşılamak amacıyla İrad-ı Cedit hazinesini oluşturdu.

• Akka Zaferi (1798-1801): Napolyon’un Mısır’ı işgali üzerine Cezzar Ahmed Paşa komutasındaki Nizam-ı Cedit ordusu Akka Kalesi önlerinde Fransızları mağlup etti.

• Daimi Elçilikler: Avrupa başkentlerinde (Londra, Paris, Viyana, Berlin) ilk kez sürekli (daimi) elçilikler açıldı; ilk daimi elçi Londra’ya gönderilen Yusuf Agâh Efendi oldu.

• Kabakçı Mustafa İsyanı (1807): Yeniçerilerin ve ıslahat karşıtlarının çıkardığı isyanla III. Selim tahttan indirildi, Nizam-ı Cedit ordusu dağıtıldı.

II. Mahmud Dönemi Gelişmeleri (1808-1839)

• Sened-i İttifak (1808): Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa öncülüğünde ayanlarla imzalandı; padişahın yetkileri ilk kez kendi tebaası karşısında sınırlandırıldı.

• Milliyetçilik İsyanları: Fransız İhtilali’nin etkisiyle ilk isyan edenler Sırplar (1804) oldu; 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsızlığını kazanan ilk azınlık oldu.

• Vaka-i Hayriye (1826): İslahatların önündeki en büyük engel olan Yeniçeri Ocağı kaldırıldı; yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla modern bir ordu kuruldu.

• Mısır Sorunu ve Boğazlar: Vali Kavalalı Mehmed Ali Paşa isyan etti; denize düşen yılana sarılır anlayışıyla Rusya ile Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833) imzalanarak Boğazlar uluslararası bir sorun hâline geldi.

• Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838): Mısır krizinde İngiltere’nin desteğini almak için imzalandı; gümrük vergileri düşürülerek Osmanlı pazarları açık pazar hâline geldi, yerli sanayi çöktü.

• İdari Düzenlemeler: Divan-ı Hümayun kaldırılarak yerine bakanlıklar (nezaretler) kuruldu; muhtarlık teşkilatı açıldı, ilk resmî gazete olan Takvim-i Vekayi yayımlandı, ilk nüfus sayımı yapıldı ve memurlara kılık-kıyafet zorunluluğu getirildi.

Tanzimat ve Islahat Dönemi (1839-1876)

• Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu – 1839): Sultan Abdülmecid döneminde Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa tarafından ilan edildi; kanun üstünlüğü kabul edilerek tüm tebaanın can, mal, namus güvencesi ve adil vergi hakkı güvenceye alındı.

• Kırım Savaşı (1853-1856): Rusya’nın Sinop’ta Osmanlı donanmasını yakması üzerine İngiltere ve Fransa Osmanlı’nın yanında yer aldı; savaş sırasında tarihte ilk kez İngiltere’den dış borç alındı.

• Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti sayıldı ve toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin garantisi altına girdi; Karadeniz tarafsız hâle getirildi.

• Islahat Fermanı (1856): Paris Antlaşması’nda lehte karar çıkması ve dış baskıları engellemek için yayımlandı; özellikle gayrimüslimlere devlet memurluğu, mülk edinme, bedelli askerlik ve küçük düşürücü sözlerin yasaklanması gibi geniş haklar tanındı.

I. Meşrutiyet ve II. Abdülhamid Dönemi (1876-1908)

• I. Meşrutiyet ve Kanun-ı Esasî (1876): Genç Osmanlıların (Jön Türkler) baskısıyla Sultan II. Abdülhamid tarafından ilan edildi; Türk tarihinin ilk anayasası yürürlüğe girdi, Meclis-i Mebusan açılarak halk ilk kez yönetime katıldı.

• 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı): Rus ordularının Yeşilköy’e kadar ilerlemesiyle Meclis-i Mebusan tatil edildi, anayasa askıya alındı ve 30 yıl sürecek İstibdat Dönemi başladı.

• Berlin Antlaşması (1878): Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu; Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı; Kıbrıs’ın yönetimi geçici olarak İngiltere’ye devredildi. Ermeni meselesi ilk kez uluslararası bir antlaşmada yer aldı.

• Duyun-ı Umumiye İdaresi (1881): Muharrem Kararnamesi ile iflasını ilan eden Osmanlı’nın borçlarını tahsil etmek amacıyla Avrupalı alacaklı devletler tarafından kurulan ve devletin temel gelir kaynaklarına el koyan teşkilattır.

• İttihad ve Terakki Cemiyeti: Meşrutiyeti ve anayasayı yeniden getirmek amacıyla teşkilatlanan aydın ve subaylar, 1908’de II. Abdülhamid’e II. Meşrutiyet’i ilan ettirdi.

Sınava Hazırlık Kısa Özet

• Nizam-ı Cedit: III. Selim’in kurduğu Batı tarzı ordu ve ıslahat programıdır; Akka’da Fransızları yenmiş, Kabakçı İsyanı ile sona ermiştir.

• Sened-i İttifak (1808): Padişahın yetkilerini ayanlar karşısında kısıtlayan ilk resmî belgedir.

• Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağının kaldırılması ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye’nin kurulmasıdır.

• 1829 Edirne Antlaşması: Osmanlı’dan ayrılarak bağımsız olan ilk azınlık Yunanistan olmuştur.

• Balta Limanı (1838): Osmanlı iç pazarını İngiliz ve Avrupa mallarına teslim eden ekonomik antlaşmadır.

• Tanzimat Fermanı (1839): Padişahın üzerinde kanun üstünlüğünü getiren ilk hukuksal hamledir.

• Kırım Savaşı (1853-1856): İlk dış borcun alındığı ve Osmanlı’nın Paris Antlaşması’yla Avrupa devleti sayıldığı savaştır.

• Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslim tebaaya Müslümanlarla tam eşitlik sağlayan fermandır.

• I. Meşrutiyet (1876): Kanun-ı Esasî yürürlüğe girmiş, parlamento açılarak mutlakıyetten parlamenter monarşiye geçilmiştir.

• 1878 Berlin Antlaşması: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olmuş; Ermeni meselesi uluslararası alana taşınmıştır.

Çözümlü 5 Test Sorusu

Soru 1

Osmanlı Devleti’nde 1808 yılında Sultan II. Mahmud ile ayanlar arasında imzalanan Sened-i İttifak’ın Türk siyasi tarihindeki en önemli özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) İlk kez halkın temsilcilerinden oluşan bir meclis açılması

B) Padişahın mutlak otoritesinin ilk kez kendi tebaasından bir güç karşısında sınırlandırılması

C) Gayrimüslimlere devlet yönetimine katılma hakkı verilmesi

D) Askerlik hizmetinin tüm vatandaşlar için vatan görevi sayılması

E) Yargı bağımsızlığının anayasal güvenceye alınması

• Çözüm: Sened-i İttifak ile padişah taşradaki yerel güç odakları olan ayanların varlığını resmen tanımış ve yetkilerini karşılıklı olarak sınırlandırmıştır. Bu gelişme, hükümdarın mutlak gücünün sınırlandırıldığı ilk siyasi belgedir.

  Cevap: B

Soru 2

Osmanlı Devleti’nin 1838 yılında İngiltere ile imzaladığı Balta Limanı Ticaret Antlaşması’nın Osmanlı ekonomisi üzerindeki en yıkıcı doğrudan sonucu hangisidir?

A) Kapitülasyonların tamamen geçersiz kılınması

B) İç gümrüklerin indirilmesi ve ithalatın serbestleşmesiyle yerli esnafın rekabet edemeyip çökmesi

C) Dış borçların tamamının tek seferde ödenmesi

D) İpek ve Baharat yollarının Akdeniz’e geri dönmesi

E) Kâğıt para basımının yasaklanması

• Çözüm: Balta Limanı Antlaşması ile yabancı tüccarlardan alınan gümrük vergileri büyük ölçüde düşürülmüş, Osmanlı pazarları Avrupa sanayi mallarının istilasına uğrayarak yerli lonca ve atölye üretimini çökertmiştir.

  Cevap: B

Soru 3

1839 Tanzimat Fermanı’nda yer alan “Hiç kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak, herkes malını mülkünü serbestçe tasarruf edebilecek ve miras bırakabilecektir.” maddeleri doğrudan hangi kavramın güvenceye alındığını gösterir?

A) Sosyalist mülkiyet düzeninin

B) Teokratik devlet yapısının

C) Hukuk devleti ve mülkiyet hakkının

D) Parlamenter cumhuriyet rejiminin

E) Yerel özerkliğin

• Çözüm: Mahkeme kararı olmaksızın cezalandırılmama ve müsadere (mallara el koyma) usulünün kaldırılarak miras hakkının tanınması hukuk devleti, can-mal güvenliği ve özel mülkiyet hakkının teminatıdır.

  Cevap: C

Soru 4

1856 Kırım Savaşı’nın ardından imzalanan Paris Antlaşması’nda yer alan “Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti sayılacak ve toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin garantisi altında olacaktır.” maddesi Osmanlı Devleti hakkında öncelikle neyi kanıtlar?

A) Kendi topraklarını tek başına koruyamayacak kadar askerî ve siyasi açıdan zayıfladığını

B) Askerî alanda Avrupa devletlerine üstünlük sağladığını

C) Dış borçlanma ihtiyacının tamamen bittiğini

D) Milliyetçilik isyanlarını tamamen sonlandırdığını

E) Meşruti yönetime resmen geçtiğini

• Çözüm: Bir devletin toprak bütünlüğünün yabancı güçlerin kefaletine ve garantisine bağlanması, o devletin kendi sınırlarını kendi askerî gücüyle koruma kudretini yitirdiğinin açık göstergesidir.

  Cevap: A

Soru 5

1876 yılında ilan edilen Kanun-ı Esasî ile Türk tarihinde ilk kez;

I. Halkın kısıtlı da olsa seçimler yoluyla yönetime katılması,

II. Anayasal ve parlamenter bir monarşi düzenine geçilmesi,

III. Cumhuriyet rejiminin resmen ilan edilmesi

durumlarından hangileri gerçekleşmiştir?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

• Çözüm: Kanun-ı Esasî ile ilk parlamento (Meclis-i Mebusan) açılmış, halk temsilcilerini seçerek yönetime ortak olmuş (I) ve meşrutiyet rejimine geçilmiştir (II). Cumhuriyet rejimi ise 1923 yılında ilan edilmiştir (III).

  Cevap: C