🪄 Test ve Çalışma Kağıdı Hazırla

Konunu yaz; MEB uyumlu test ve özetler saniyeler içinde hazırlansın. 🖨️ Ücretsiz PDF indir!

⚡ Hemen Hazırla

1. Karbonhidrat ve Kan Şekeri Dengesi Bozuklukları

• Tip 1 Şeker Hastalığı (Diyabet):

  • Mekanizma: Otoimmün kökenlidir; bağışıklık sistemi antikorları pankreasın Langerhans adacıklarındaki Beta hücrelerini tahrip eder. İnsülin hormonu üretilemez.

  • Sonuçlar: Glikoz hücre içine giremez; kanda aşırı birikir (hiperglisemi). Hücreler enerji için yağ ve proteinleri yıkar; yıkım ürünleri olan asidik keton cisimleri kanda birikerek ketoasidoza (kan $pH$‘ının tehlikeli düşüşü) yol açar. Böbreğin glikoz eşik değeri aşılır; idrarda glikoz görülür ve osmozla su çekildiği için bol idrar atımı (poliüri) ile aşırı susama (polidipsi) görülür.

• Tip 2 Şeker Hastalığı:

  • Mekanizma: Pankreasta insülin üretilir; ancak hedef doku hücrelerinin (karaciğer, kas, yağ) zarlarındaki insülin reseptörleri duyarsızlaşmıştır (insülin direnci). Genellikle obezite ve hareketsizlikle ilişkilidir.

• Hipoglisemi (Aşırı Şeker Düşüklüğü):

  • Mekanizma: Kandaki serbest glikoz düzeyinin kritik sınırın altına düşmesidir. Beyin hücreleri enerjisini yalnızca glikozdan sağladığı ve glikozu içeri almak için insüline ihtiyaç duymadığı hâlde, kanda glikoz yoksa hücresel solunum yapamaz.

  • Sonuçlar: Titreme, terleme, baş dönmesi, bilinç kaybı ve koma.

2. Boşaltım ve Sıvı-Atık Homeostazisi Bozuklukları

• Üremi ve Böbrek Yetmezliği:

  • Mekanizma: Nefronların süzme ve geri emilim fonksiyonunun kalıcı veya geçici olarak bozulmasıdır.

  • Sonuçlar: Karaciğerin ürettiği üre, ürik asit ve kreatinin idrarla atılamaz, kanda birikir (üremi). Kanda aşırı biriken potasyum ($K^+$) kalpte ritim bozukluğuna ve ani kalp durmasına sebep olabilir. Vücutta su ve sodyum tutulduğundan kan basıncı fırlar ve doku aralarında yaygın sıvı birikimi (ödem) oluşur. Böbrekten eritropoietin (EPO) salgılanamadığı için kırmızı kemik iliği uyarılamaz ve derin kansızlık (kronik anemi) gelişir.

• Şekersiz Şeker Hastalığı (Diabetes Insipidus):

  • Mekanizma: Hipotalamus hasarı veya hipofiz yetersizliği sonucu ADH (antidiüretik hormon) eksikliğidir.

  • Sonuçlar: Böbrek toplama kanallarından su geri emilemez. Birey günde 15–20 litreye kadar açık renkli ve seyreltik idrar çıkarır; aşırı su kaybeder (dehidrasyon). İdrarında ve kanında glikoz seviyesi tamamen normaldir.

• Böbrek Taşları:

  • Mekanizma: Parathormonun aşırı salgılanması (hiperparatiroidizm) veya yetersiz sıvı alımı sonucu kanda kalsiyum miktarı artar; böbrek nefronlarında $Ca^{2+}$ ile fosfat veya oksalat iyonları çökerek taş oluşturur.

3. Asit-Baz ($pH$) ve Solunum Bozuklukları

Kan plazmasının fizyolojik $pH$‘ı $7.35\text{–}7.45$ arasındadır.

• Asidoz ($pH < 7.35$):

  • Solunumsal Asidoz: KOAH, astım veya zatürre gibi akciğer rahatsızlıklarında alveol gaz değişimi aksar; $CO_2$ kanda birikir ve karbonik aside dönüşerek $pH$‘ı düşürür.

  • Metabolik Asidoz: Böbreklerin $H^+$ iyonlarını salgılayamaması veya kontrolsüz diyabette keton cisimlerinin birikmesiyle oluşur. Enzimlerin üç boyutlu yapısı bozulur; merkezî sinir sistemi baskılanır, $pH < 7.0$ durumunda koma ve ölüm meydana gelir.

• Alkaloz ($pH > 7.45$):

  • Solunumsal Alkaloz: Panik atak, histeri veya aşırı yüksek irtifada aşırı hızlı ve derin nefes alma (hiperventilasyon) sonucu kandaki $CO_2$‘nin kontrolsüzce tükenmesiyle kan bazikleşir.

  • Metabolik Alkaloz: Şiddetli ve sürekli kusma ile mide asidinin ($HCl$) dışarı atılması sonucu kanda bikarbonat ($HCO_3^-$) oranının yükselmesidir. Sinir sistemi aşırı uyarılır, kas krampları ve solunum durması tetiklenebilir.

4. Mineral ve Elektrolit Dengesizlikleri

• Addison Hastalığı (Tunç Hastalığı):

  • Mekanizma: Böbrek üstü bezi kabuk (korteks) bölgesinin hasar görmesiyle aldosteron hormonu eksikliği gelişir.

  • Sonuçlar: Nefronlardan $Na^+$ ve su geri emilemez, kanda $Na^+$ ve tansiyon düşer. $K^+$ iyonu idrara salgılanamadığı için kanda tehlikeli biçimde birikir (hiperkalemi). Deride melanin pigmenti birikimine bağlı tunç rengi koyulaşma görülür.

• Tetani (Kas Krampı Nöbetleri):

  • Mekanizma: Paratiroid bezinin yetersiz çalışması sonucu parathormon eksikliği (hipoparatiroidizm) gelişir.

  • Sonuçlar: Kanda kalsiyum ($Ca^{2+}$) seviyesi düşer. Kalsiyum düşüklüğü sinir ve kas hücrelerinin zar geçirgenliğini kontrolsüz artırır; iskelet kaslarında ağrılı ve sürekli kasılmalar (tetani) meydana gelir.

5. Termoregülasyon (Isı Dengesi) Bozuklukları

• Hipotermi ($< 35^\circ\text{C}$): Çevre ısısının aşırı düşük olması veya ısı koruma mekanizmalarının yetersiz kalmasıdır. Enzimlerin kinetik enerjisi düşer, reaksiyonlar durma noktasına gelir, sinir iletimi ve kalp atışı yavaşlar.

• Hipertermi ve Sıcak Çarpması ($> 40\text{–}41^\circ\text{C}$): Aşırı sıcak ve nemli havada terin buharlaşamaması veya hipotalamus hasarıyla iç sıcaklığın kontrolsüz yükselmesidir. Hücresel proteinler ve hayati enzimler denatüre olur, hücre zarları parçalanır; beyin ödemi ve çoklu organ yetmezliği gelişir.

Sınav Karşılaştırma Tablosu

Sağlık Problemi	Bozulmuş Homeostatik Parametre	Temel Hücresel / Hormonal Neden	Ayırt Edici Sınav İpucu
Tip 1 Diyabet	Kan Şekeri	Pankreas $\beta$ hücre yıkımı $\rightarrow$ İnsülin yokluğu	Genç yaşta, otoimmün, ketoasidoz riski
Tip 2 Diyabet	Kan Şekeri	Hedef hücrelerdeki insülin reseptör direnci	İnsülin var ama reseptör duyarsız
Şekersiz Şeker Hastalığı	Su Dengesi (Osmotik Basınç)	Hipofizden ADH salgılanamaması	İdrarda glikoz yok, günde 15-20 L idrar
Üremi	Azotlu Atık & İyon Dengesi	Nefronların işlev kaybı (Böbrek yetmezliği)	Kanda üre ve $K^+$ artışı, ödem, anemi
Addison Hastalığı	$Na^+ / K^+$ Dengesi & Basınç	Böbrek üstü bezi kabuk yetmezliği (Aldosteron az)	Kanda $K^+$ artışı, tansiyon düşüşü, tunç deri
Tetani	Kalsiyum Dengesi	Parathormon yetersizliği (Hipokalsemi)	Kanda $Ca^{2+}$ düşer, ağrılı kas krampları
Böbrek Taşı	Kalsiyum Dengesi	Aşırı Parathormon (Hiperkalsemi)	Kanda $Ca^{2+}$ artar, böbrekte fosfatla çöker

Çözümlü 5 Sınav Sorusu

Soru 1:

Pankreasın insülin üreten hücrelerinin bağışıklık sistemi tarafından yabancı olarak algılanıp antikorlarla tahrip edilmesi sonucu gelişen ve kanda glikoz birikimi ile karakterize olan tablo aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tip 2 Diyabet

B) Tip 1 Diyabet

C) Şekersiz Şeker Hastalığı

D) Addison Hastalığı

E) Cushing Sendromu

Çözüm: Pankreasın beta hücrelerinin otoimmün saldırıyla yok edilmesi ve hiç insülin üretilememesi Tip 1 Diyabettir. Tip 2 diyabette ise reseptör direnci vardır. Cevap: B

Soru 2:

Böbrek üstü bezi kabuk bölgesinden salgılanan aldosteron hormonunun yetersizliğine bağlı olarak gelişen Addison hastalığında;

I. Kandaki sodyum ($Na^+$) derişiminin azalması

II. Kandaki potasyum ($K^+$) derişiminin tehlikeli biçimde yükselmesi

III. Kan hacmi ve kan basıncının aşırı yükselmesi

IV. Deride tunç rengi pigmentasyon oluşması

durumlarından hangileri gözlenir?

A) I ve II

B) III ve IV

C) I, II ve IV

D) II, III ve IV

E) I, II, III ve IV

Çözüm: Aldosteron $Na^+$ emilimini, $K^+$ atılımını sağlar. Eksikliğinde $Na^+$ kaybedilir (I), $K^+$ kanda birikir (II) ve deri bronzlaşır (IV). Su emilemediği için kan basıncı yükselmez, tam aksine düşer (III yanlış). Cevap: C

Soru 3:

Sürekli halsizlik, kaslarda ağrılı kramplar ve el-ayak parmaklarında spazmlar yaşayan bir hastanın kan analizinde kalsiyum ($Ca^{2+}$) miktarının normalin çok altında olduğu belirlenmiştir.

Bu hastada gelişen tetani tablosunun temel hormonal nedeni hangisidir?

A) Parathormon salgısının yetersiz olması

B) Tiroid bezinden salgılanan kalsitoninin sıfırlanması

C) Aldosteron hormonunun aşırı artması

D) Hipofizden salgılanan ADH fazlalığı

E) Pankreastan kontrolsüz glukagon salınımı

Çözüm: Kanda kalsiyum seviyesini artıran hormon parathormondur. Yetersizliğinde kanda kalsiyum kritik seviyeye iner ve sinir-kas aşırı uyarılabilirliğine bağlı tetani (kramp) nöbetleri gelişir. Cevap: A

Soru 4:

Böbrek yetmezliği teşhisi konulan kronik bir hastada böbreğin homeostatik görevlerini yapamamasına bağlı olarak;

I. Üre ve ürik asit gibi azotlu atıkların kanda birikmesi (üremi)

II. Eritropoietin hormonu eksikliğine bağlı olarak kemik iliğinde alyuvar yapımının azalması ve kansızlık (anemi)

III. Sıvı atılamamasına bağlı olarak doku sıvısının artması ve ödem tablosu

belirtilerinden hangilerinin ortaya çıkması beklenir?

A) Yalnız I

B) Yalnız III

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: Böbrek çalışmadığında üre kanda kalır (I), su atılamadığı için ödem oluşur (III) ve böbrekten salgılanan eritropoietin üretilemediği için anemi gelişir (II). Cevap: E

Soru 5:

Akciğerlerindeki doku harabiyeti nedeniyle dışarıya yeterli miktarda karbondioksit ($CO_2$) atamayan ağır bir KOAH hastasında homeostazinin bozulmasıyla ilgili;

I. Kanda karbonik asit miktarı artar ve kan $pH$‘ı $7.35$‘in altına geriler (solunumsal asidoz).

II. Hücrelerdeki metabolik enzimlerin çalışma etkinliği düşer.

III. Böbrekler homeostaziyi dengelemek için idrara bikarbonat ($HCO_3^-$) atımını maksimuma çıkarır.

yargılarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: $CO_2$ atılamayınca kanda karbonik asit birikir ve kan $pH$‘ı düşer (solunumsal asidoz; I doğru). Asitlik enzimleri olumsuz etkiler (II doğru). Ancak böbrekler asidozu düzeltmek için bazik olan bikarbonatı atmaz; bikarbonatı kana geri emer, asidik $H^+$‘ı idrara salgılar (III yanlış). Cevap: C