Bitkilerde Yönelme (Tropizma) Hareketleri (11. Sınıf Biyoloji – Sınav Notları)

1. Temel İlkeler ve Mekanizma

• Tanım: Bitkisel organların dış çevreden gelen tek yönlü bir uyarana karşı gösterdiği büyüme ve bükülme hareketidir.

• Mekanizma: Oksin hormonunun asimetrik (düzensiz) dağılımına dayanır. Oksinin fazla biriktiği taraftaki hücreler daha fazla boyca uzar; bu asimetrik büyüme bükülmeyi sağlar.

• Yön Kuralı: Uyaranın yönüne bağlıdır. Uyarana doğru gerçekleşen yönelme pozitif (+), uyarandan uzaklaşan yönelme negatif (-) olarak adlandırılır.

• Süreç: Hücre bölünmesi ve uzamasına dayandığı için yavaştır ve kalıcı bir büyüme hareketidir (turgor temelli nasti hareketleri gibi anlık ve geri dönüşümlü değildir).

2. Tropizma Çeşitleri

• Fototropizma (Işığa Yönelim):

  • Oksin hormonu ışıktan kaçarak gövdenin doğrudan ışık almayan (gölge) tarafında toplanır.

  • Karanlık taraftaki hücreler daha hızlı boyca uzadığı için gövde ışık kaynağına doğru bükülür (pozitif fototropizma).

  • Kökler ise ışıktan uzaklaşacak yönde uzar (negatif fototropizma).

• Geotropizma / Gravitropizma (Yer Çekimine Yönelim):

  • Kök, yer çekimi doğrultusunda toprağın derinliklerine doğru uzar (pozitif geotropizma).

  • Gövde, yer çekiminin aksi yönünde yukarı doğru büyür (negatif geotropizma).

• Tigmotropizma (Dokunmaya / Temasa Yönelim):

  • Sarmaşık, asma ve bezelye gibi sarılıcı bitkilerin temas ettikleri katı bir desteğin çevresine sarılarak büyümesidir.

• Kemotropizma (Kimyasal Maddelere Yönelim):

  • Köklerin toprakta bulunan gübre ve faydalı minerallere doğru uzaması pozitif kemotropizmadır.

  • Köklerin aşırı tuz, kireç ya da zararlı atıklardan kaçması negatif kemotropizmadır.

• Hidrotropizma (Suya Yönelim):

  • Bitki köklerinin topraktaki suya doğru yönelmesidir (Daima pozitiftir; yer çekiminden daha baskın olabilir).

• Travmatropizma (Yaralanmaya Tepki):

  • Kök veya gövdenin taş, kesici alet ya da ezilme gibi yaralanma etkenlerinden uzaklaşarak aksi yöne doğru büyümesidir.

3. Çözümlü 5 Sınav Sorusu

Soru 1:

Tek taraftan ışık alan genç bir bitki sürgününün (koleoptil) ışığa doğru yönelmesi sürecinde gerçekleşen olaylarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Gövdede pozitif fototropizma gerçekleşir.

B) Oksin hormonu gövdenin ışık görmeyen tarafına doğru göç eder.

C) Karanlık taraftaki hücreler ışık alan tarafa göre daha hızlı boyca uzar.

D) Hareket, turgor basıncındaki ani düşüş ve yükselişlerle kontrol edilir.

E) Olayın temelinde asimetrik büyüme yer alır.

Çözüm: Fototropizma turgor basıncıyla değil, oksin hormonunun asimetrik birikimi sonucu oluşan hücre uzamasıyla gerçekleşir. Turgor değişimleri nasti hareketlerine özgüdür. Cevap: D

Soru 2:

Karanlık bir ortamda yatay olarak yere yatırılan bir bitki fidesinin kökünün aşağıya, gövdesinin ise yukarıya doğru büküldüğü tespit edilmiştir.

Kök ve gövdede gözlenen bu yönelme hareketleri aşağıdakilerden hangisinde doğru tanımlanmıştır?

A) Kök: Pozitif geotropizma / Gövde: Negatif geotropizma

B) Kök: Negatif geotropizma / Gövde: Pozitif geotropizma

C) Kök: Pozitif hidrotropizma / Gövde: Fotonasti

D) Kök: Pozitif fototropizma / Gövde: Negatif fototropizma

E) Kök: Kemotropizma / Gövde: Termonasti

Çözüm: Kök yer çekimi doğrultusunda aşağı büyüdüğü için pozitif geotropizma, gövde yer çekimine zıt yönde yukarı uzadığı için negatif geotropizma sergiler. Cevap: A

Soru 3:

Bitki köklerinin topraktaki gübreye doğru yaklaşması ve aşırı kireçli bölgeden uzaklaşması olayları sırasıyla hangi yönelme hareketlerine örnektir?

A) Pozitif hidrotropizma — Negatif fototropizma

B) Pozitif kemotropizma — Negatif kemotropizma

C) Pozitif tigmotropizma — Negatif geotropizma

D) Negatif kemotropizma — Pozitif hidrotropizma

E) Pozitif geotropizma — Negatif tigmotropizma

Çözüm: Kimyasal maddelere karşı gerçekleşen yönelime kemotropizma denir. Gübreye yönelme pozitif, kireçten kaçma ise negatif kemotropizmadır. Cevap: B

Soru 4:

Bitkilerde görülen tropizma hareketlerini nasti hareketlerinden ayıran en belirgin fark aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yalnızca çiçekli bitkilerde görülmesi

B) Dış çevreden gelen bir uyarıcıya karşı gerçekleşmesi

C) Hareketin yönünün, uyaranın geliş yönüne bağlı olarak belirlenmesi

D) Hücre zarı reseptörlerinin görev alması

E) Çok hücreli organizmalarda ortaya çıkması

Çözüm: Tropizma hareketlerinde uyaranın geliş yönü hareketi belirler (pozitif veya negatif olur); nasti hareketlerinde ise uyaran hangi yönden gelirse gelsin tepkinin yönü aynıdır. Cevap: C

Soru 5:

Sarmaşık bitkisinin özel tutunma yapılarının temas ettiği tahta çubuğun etrafına sarılarak tırmanması hangi tropizma çeşididir?

A) Travmatropizma

B) Tigmotropizma

C) Sismonasti

D) Geotropizma

E) Fotonasti

Çözüm: Katı bir desteğe dokunma/temas uyarısıyla sarılma hareketi tigmotropizma olarak adlandırılır. Cevap: B