II. Meşrutiyet’in İlanı ve İç Siyasi Gelişmeler (1908–1909)

• İlan Süreci (1908): İngiltere ve Rusya arasında yapılan Reval Görüşmeleri’nde (1908) Osmanlı topraklarının ve Makedonya’nın paylaşılması kararlaştırılınca, İttihat ve Terakki Cemiyeti mensubu subaylar (Resneli Niyazi ve Enver Beyler) Rumeli’de ayaklandı; II. Abdülhamid 23 Temmuz 1908’de Kanun-ı Esasî’yi yeniden yürürlüğe koyarak II. Meşrutiyet’i ilan etti.

• İlan Sırasındaki Toprak Kayıpları: Meşrutiyet’in ilanının yarattığı otorite boşluğundan yararlanan Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti (1908), Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Bosna-Hersek’i ilhak etti ve Girit Meclisi Yunanistan’a bağlandığını duyurdu.

• 31 Mart Vakası (13 Nisan 1909): Meşrutiyet rejimine, anayasaya ve İttihat ve Terakki’ye karşı çıkan gerici ayaklanmadır; Türk tarihinde rejimi değiştirmeye yönelik ilk isyandır. Selanik’ten gelen Mahmut Şevket Paşa komutasındaki (Kurmay Başkanı Mustafa Kemal olan) Hareket Ordusu İstanbul’a girerek isyanı bastırdı.

• Taht Değişikliği ve 1909 Anayasa Değişiklikleri: İsyanın ardından II. Abdülhamid tahttan indirilerek yerine V. Mehmed Reşad getirildi; anayasa değişikliğiyle padişahın yetkileri sınırlandırıldı, hükümet padişaha değil meclise karşı sorumlu kılındı ve ilk kez siyasi partilerin kurulmasına izin verilerek çok partili hayata geçildi.

Trablusgarp Savaşı (1911–1912)

• Nedenleri: Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya’nın hammadde ve sömürge arayışı, Trablusgarp’ın coğrafi yakınlığı ve Osmanlı Devleti’nin burayı savunacak deniz ve kara gücünün yetersiz olması.

• Gönüllü Subaylar Mücadelesi: Donanmanın yetersizliği ve İngiltere’nin Mısır üzerinden geçişe izin vermemesi nedeniyle bölgeye Mustafa Kemal, Enver Bey ve Ali Fethi Bey gibi subaylar gizlice (tüccar, gazeteci kimlikleriyle) gitti; yerel halkı teşkilatlandırarak Derne ve Tobruk’ta İtalyanlara karşı gerilla zaferleri kazandı.

• Uşi (Ouchy) Antlaşması (1912): Balkan Savaşları’nın patlak vermesi üzerine imzalandı. Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı (Osmanlı Kuzey Afrika’daki son toprak parçasını kaybetti); On İki Ada, Balkan Savaşı bitimine kadar geçici olarak İtalya’ya emanet edildi ancak geri alınamadı. Trablusgarp halkının dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalması kararlaştırıldı.

Balkan Savaşları (1912–1913)

• I. Balkan Savaşı:

  • Rusya’nın kışkırtmasıyla birleşen Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ Osmanlı Devleti’ne saldırdı.

  • Ordunun siyasete karışması, tecrübeli askerlerin savaştan önce terhis edilmiş olması ve koordinasyonsuzluk sebebiyle Osmanlı ordusu ağır bir hezimet aldı; Midye-Enez hattına kadar çekildi.

  • Midye-Enez Sınırı: Londra Antlaşması (1913) ile Edirne, Kırklareli ve Doğu Trakya dâhil Balkan toprakları kaybedildi; savaş sırasında Arnavutluk bağımsızlığını ilan ederek Osmanlı’dan ayrılan son Balkan devleti oldu.

• Bâbıâli Baskını (1913): I. Balkan Savaşı yenilgisini gerekçe gösteren Enver Bey ve İttihatçılar hükümet binasını basarak Kamil Paşa hükümetini zorla devirdi; Mahmut Şevket Paşa sadrazam yapıldı ve İttihat ve Terakki’nin tam iktidar dönemi (Üç Paşalar: Enver, Talat, Cemal) başladı.

• II. Balkan Savaşı: I. Balkan Savaşı’nda en çok payı alan Bulgaristan’a karşı Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ birleşti; savaşa Romanya da katıldı. Bu karmaşadan yararlanan Osmanlı Devleti taarruza geçerek Edirne ve Kırklareli’yi geri aldı.

• Antlaşmalar: Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması (Meriç Nehri sınır oldu, Edirne ve Kırklareli Osmanlı’da kaldı); Yunanistan ile Atina Antlaşması (Girit ve Ege Adaları Yunanistan’a bırakıldı) imzalandı.

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti (1914–1918)

• Savaşa Giriş: İngiltere ve Fransa tarafından dışlanan İttihatçı yönetim Almanya ile gizli ittifak yaptı (Ağustos 1914); İngiliz donanmasından kaçan Goeben ve Breslau (Yavuz ve Midilli) adlı Alman gemilerinin Osmanlı’ya sığınması ve bu gemilerin Rus limanlarını (Sivastopol, Odessa) bombalamasıyla Osmanlı savaşa fiilen girdi.

• Savaşılan Cepheler:

  • Taarruz Cepheleri:

    • Kafkas Cephesi: Enver Paşa’nın Sarıkamış Harekâtı ağır kış şartları yüzünden başarısızlıkla sonuçlandı; Rus işgali başladı. 1915 Tehcir (Sevk ve İskân) Kanunu çıkarıldı. Mustafa Kemal Muş ve Bitlis’i geri aldı; Rusya’da 1917 Bolşevik İhtilali çıkınca imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması (1918) ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı’ya geri verildi.

    • Kanal Cephesi: Cemal Paşa komutasında Mısır’ı ve Süveyş Kanalı’nı İngilizlerden almak için düzenlenen iki taarruz da lojistik yetersizlik ve çöl şartları nedeniyle başarısız oldu.

  • Savunma Cepheleri:

    • Çanakkale Cephesi: İtilaf devletlerinin Rusya’ya yardım götürmek ve İstanbul’u alarak Osmanlı’yı saf dışı bırakmak amacıyla başlattığı taarruz hem denizde (18 Mart 1915) hem de karada (Anafartalar, Conkbayırı, Arıburnu’nda Mustafa Kemal komutasında) püskürtüldü. Savaşın süresi uzadı, Rusya’ya yardım gidemediği için çarlık çöktü ve Bulgaristan İttifak safında savaşa katıldı.

    • Irak Cephesi: İngilizler petrol bölgelerini korumak ve kuzeye ilerlemek için saldırdı; Halil (Kut) Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri Kutü’l-Amâre’de büyük bir İngiliz ordusunu esir aldıysa da sonrasında Bağdat işgal edildi.

    • Suriye-Filistin ve Hicaz-Yemen Cepheleri: Şerif Hüseyin ve İngilizlerin (MacMahon Antlaşması) iş birliğiyle yürütülen mücadelelerde Fahreddin Paşa (“Çöl Kaplanı”) Medine’yi kahramanca savundu; ancak bölge kaybedildi.

  • Yardım Cepheleri: Sınır dışındaki müttefiklere destek amacıyla Galiçya, Romanya ve Makedonya cephelerinde savaşıldı.

• Savaşın Sonu ve Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918): Wilson İlkeleri’ne güvenilerek Rauf (Orbay) Bey başkanlığındaki heyet tarafından imzalandı; Osmanlı ordusu terhis edildi, haberleşme ve stratejik noktalar İtilaf devletlerine bırakıldı ve fiilen Osmanlı İmparatorluğu sona erdi.

Sınava Hazırlık Kısa Özet

• 1908’de II. Meşrutiyet ilan edildi; kargaşa ortamında Bulgaristan bağımsız oldu, Bosna-Hersek Avusturya tarafından ilhak edildi, Girit Yunanistan’a bağlandı.

• 1909’da rejime karşı çıkan 31 Mart Vakası’nı Mahmut Şevket Paşa ve Mustafa Kemal komutasındaki Hareket Ordusu bastırdı; II. Abdülhamid tahttan indirildi.

• 1911-1912 Trablusgarp Savaşı’nda gönüllü subaylar (Mustafa Kemal, Enver Bey) direniş örgütledi; Uşi Antlaşması ile Kuzey Afrika’daki son toprak kaybedildi.

• I. Balkan Savaşı’nda Osmanlı ordu içi particilik yüzünden Midye-Enez hattına çekilerek ağır hezimet aldı; Arnavutluk bağımsız oldu.

• 1913 Bâbıâli Baskını ile İttihat ve Terakki hükümet darbesi yaparak iktidarı tekeline aldı; II. Balkan Savaşı’nda Edirne geri kazanıldı.

• I. Dünya Savaşı’nda tek zafer kazanılan savunma cephesi Çanakkale oldu; Çarlık Rusyası çöktü.

• Irak Cephesi’nde Kutü’l-Amâre Zaferi kazanıldı; Kafkas’ta 1915 Tehcir Kanunu uygulandı, Brest-Litovsk ile Kars, Ardahan ve Batum geri alındı.

• Savaş 30 Ekim 1918’de imzalanan ağır şartlı Mondros Ateşkes Antlaşması ile sona erdi.

Çözümlü 5 Test Sorusu

Soru 1

1908 yılında II. Meşrutiyet’in ilan edilmesinden hemen sonra yaşanan otorite boşluğu sırasında aşağıdaki toprak kayıplarından hangisi gerçekleşmemiştir?

A) Bulgaristan’ın bağımsızlığını ilan etmesi

B) Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i ilhak etmesi

C) Girit’in Yunanistan’a katılma kararı alması

D) Trablusgarp’ın İtalya tarafından işgal edilmesi

E) Rumeli’de toprak kayıplarının hızlanması

• Çözüm: II. Meşrutiyet’in ilanı sırasında Bulgaristan bağımsız olmuş, Bosna-Hersek Avusturya’ya geçmiş ve Girit Yunanistan’a bağlanmıştır. Trablusgarp’ın İtalya tarafından işgali ise bu süreçte değil, 1911 yılında gerçekleşmiştir.

  Cevap: D

Soru 2

Osmanlı tarihinde mevcut anayasal düzene, meşrutiyet rejimine ve parlamentoya karşı yapılmış ilk irticai ayaklanma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Patrona Halil İsyanı

B) Kabakçı Mustafa İsyanı

C) 31 Mart Vakası

D) Babıali Baskını

E) Çınar Vakası

• Çözüm: 13 Nisan 1909’da (Rumi 31 Mart) çıkan ayaklanma, padişahı değiştirmekten ziyade meşrutiyet rejimini ve anayasayı ortadan kaldırmayı hedefleyen ilk rejim karşıtı isyandır.

  Cevap: C

Soru 3

1912 Uşi Antlaşması’nda yer alan “Trablusgarp halkı dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalacaktır.” maddesiyle Osmanlı Devleti öncelikle neyi amaçlamıştır?

A) İtalya’ya savaş tazminatı ödetmeyi

B) Bölge halkıyla kültürel ve dinî bağları korumayı

C) Süveyş Kanalı’nın denetimini ele geçirmeyi

D) Kuzey Afrika’da yeni bir manda rejimi kurmayı

E) On İki Ada’nın mülkiyetini kesin olarak devretmeyi

• Çözüm: Tıpkı Küçük Kaynarca’da Kırım için yapıldığı gibi, siyasi olarak kaybedilen Müslüman bir toprak parçasında hilafet makamının nüfuzu kullanılarak bölge insanıyla kültürel-dinî bağlar sürdürülmek istenmiştir.

  Cevap: B

Soru 4

1913 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti mensuplarının Enver Bey öncülüğünde gerçekleştirdiği Bâbıâli Baskını’nın doğrudan gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

A) I. Balkan Savaşı’ndaki ağır yenilgi ve Edirne’nin elden çıkması

B) Trablusgarp Savaşı’nın kaybedilmesi

C) 31 Mart İsyanı’nın patlak vermesi

D) II. Abdülhamid’in meclisi tatil etmesi

E) Osmanlı’nın I. Dünya Savaşı’na girmesi

• Çözüm: Bâbıâli Baskını, I. Balkan Savaşı’nda hükümetin Edirne’yi Bulgarlara terk edeceği propagandası yapılarak mevcut Kamil Paşa kabinesini devirmek amacıyla düzenlenmiş bir askerî darbedir.

  Cevap: A

Soru 5

I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin Kafkas Cephesi’nde yenilgiye uğramasına rağmen, 1918 yılında imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum’u (Elviye-i Selâse) geri alabilmesini sağlayan temel gelişme nedir?

A) Çanakkale Zaferi sayesinde Rusya’ya yardım gidememesi ve Rusya’da Bolşevik İhtilali’nin çıkması

B) Kutü’l-Amâre’de İngiliz ordusunun esir alınması

C) Kanal Harekâtı ile Mısır’ın kontrol altına alınması

D) Amerika Birleşik Devletleri’nin savaşa girmesi

E) Bulgaristan’ın savaştan çekilmesi

• Çözüm: Çanakkale’de İtilaf donanmasının geçit bulamaması müttefikleri Rusya’yı yardımsız bırakmış; iç karışıklık yaşayan Rusya’da 1917’de Bolşevik İhtilali patlak verip Çarlık rejimi yıkılınca yeni Sovyet yönetimi savaştan çekilerek işgal ettiği yerleri terk etmiştir.

  Cevap: A