1. Kan Basıncının Fizyolojik Temeli

• Kan Basıncı (Tansiyon): Kalbin sol karıncığının kasılmasıyla aort damarına pompalanan kanın, atardamar çeperine yaptığı hidrostatik basınçtır.

• Sistolik Basınç (Büyük Tansiyon): Karıncıkların kasılması (sistol) anında atardamar duvarındaki en yüksek basınçtır (Sağlıklı referans: $\approx 120\text{ mmHg}$).

• Diyastolik Basınç (Küçük Tansiyon): Karıncıkların gevşemesi (diyastol) anında damar elastikiyeti sayesinde korunan taban basınçtır (Sağlıklı referans: $\approx 80\text{ mmHg}$).

• Kan Basıncını Belirleyen Faktörler:

  1. Kalbin debisi (birim zamanda pompaladığı kan hacmi).

  2. Kan hacmi (sıvı ve tuz miktarı).

  3. Periferik damar direnci (damar çeperinin daralması veya esnekliğini yitirmesi).

  4. Kanın vizkozitesi (koyuluğu/akışkanlığı; alyuvar artışı vizkoziteyi ve basıncı artırır).

2. Hipertansiyon (Yüksek Kan Basıncı)

Kan basıncının kronik olarak referans değerlerin üzerinde ($>140/90\text{ mmHg}$) seyretmesidir.

• Nedenleri:

  • Aşırı Tuz Tüketimi: Kanda sodyum ($Na^+$) artar $\rightarrow$ kanın ozmotik basıncı artar $\rightarrow$ dokulardan kana su çekilir $\rightarrow$ kan hacmi fırlar ve basınç yükselir.

  • Damar Sertliği (Ateroskleroz): Damar iç çeperinde kolesterol ve lipit plaklarının birikmesiyle damar lümeni daralır ve damar elastikiyetini kaybeder; damar direnci artar.

  • Hormonal Bozukluklar: Aşırı aldosteron salgısı (böbrekten kontrolsüz $Na^+$ ve su tutulumu) veya sürekli stres kaynaklı yüksek adrenalin/noradrenalin salgısı (damarların sürekli büzülmesi).

  • Obezite, sigara kullanımı ve hareketsiz yaşam.

• Homeostatik ve Klinik Sonuçları:

  • Beyin Kanaması ve Felç: Yüksek basınca dayanamayan beyin kılcallarının yırtılması.

  • Sol Karıncık Büyümesi (Kalp Yetmezliği): Kalbin yüksek dirence karşı kan pompalayabilmek için aşırı çalışması sonucu kas tabakasının (miyokart) anormal kalınlaşması.

  • Böbrek Yetmezliği: Glomerulus kılcallarındaki yüksek basıncın nefron süzme zarlarına kalıcı hasar vermesi.

  • Ödem: Kılcal damarlarda kan basıncı ($KB$) aşırı yüksek kaldığında Starling dengesi bozulur; doku sıvısına süzülme artar ve dokularda aşırı sıvı birikir.

3. Hipotansiyon (Düşük Kan Basıncı)

Kan basıncının fizyolojik gereksinimin altına ($<90/60\text{ mmHg}$) düşmesidir.

• Nedenleri:

  • Aşırı Sıvı ve Kan Kaybı: Şiddetli kanamalar, yanıklar, aşırı terleme veya ishal/kusma sonucu kan hacminin hızla azalması (hipovolemik şok).

  • Hormonal Eksiklikler:

    • Addison Hastalığı (Aldosteron yetersizliği): Böbreklerden $Na^+$ ve suyun emilemeyip idrarla atılması sonucu kan hacminin çökmesi.

    • Diabetes İnsipidus (ADH eksikliği): Nefronlardan su emilememesi ve kontrolsüz sıvı kaybı.

  • Alerjik Şok (Anaflaksi): Tüm vücutta mast hücrelerinden aniden salgılanan yüksek miktardaki histaminin kılcal damarları aşırı genişletmesi (vazodilatasyon) ve geçirgenliği artırarak sıvının dokulara kaçması.

• Homeostatik ve Klinik Sonuçları:

  • Dolaşım yetersizliğine bağlı olarak beyne yeterli $O_2$ ve glikoz iletilemez; baş dönmesi, göz kararması, bayılma (senkop) ve koma gelişir.

  • Böbreklerde glomerulus kan basıncı süzülme eşiğinin altına düşerse idrar oluşumu durur (anüri), metabolik atıklar kanda birikir.

4. Kan Basıncının Homeostatik Denetim Mekanizması

                  KAN BASINCI DEĞİŞİMİ
                ___________|___________
               |                       |
      BASINÇ YÜKSELDİĞİNDE    BASINÇ DÜŞTÜĞÜNDE
               │                       │
               ▼                       ▼
    Aort / Karotis Baro-    Böbrekten RENİN Salınır
    reseptörleri Gerilir               │
               │                       ▼
               ▼            Anjiyotensin II Aktifleşir
    Omurilik Soğanı Uyarılır           │
               │                       ▼
               ▼            Böbrek Üstü Bezinden
      PARASEMPATİK SİNİR    ALDOSTERON Salgılanır
       (Vagus) Devrede                 │
               │                       ▼
        ┌──────┴──────┐      Böbreklerden Na+ ve Su
        ▼             ▼      Geri Emilimi Artırılır
    Kalp Atışı    Damarlar             │
     YAVAŞLAR     GENİŞLER             ▼
        │             │        KAN HACMİ VE BASINÇ
        └──────┬──────┘              YÜKSELİR
               ▼
      KAN BASINCI DÜŞER

Sınav Karşılaştırma Tablosu

Çözümlü 5 Sınav Sorusu

Soru 1:

Sağlıklı bir insanda aort çeperindeki baroreseptörlerin gerilerek omurilik soğanına gönderdiği impuls frekansının arttığı saptanmıştır.

Vücutta kan basıncını normale döndürmek amacıyla gerçekleşen aşağıdaki olaylardan hangisi bu durumun bir sonucudur?

A) Sempatik sinirlerin kalbi hızlandırması

B) Böbrek üstü bezinden salgılanan aldosteron miktarının artması

C) Vagus siniri aracılığıyla kalp atım hızının yavaşlatılması

D) Çevresel atardamarların kasılarak lümenlerinin daralması

E) Hipofiz arka lobundan kana salgılanan ADH miktarının katlanması

Çözüm: Baroreseptörlerin gerilmesi kan basıncının yükseldiğini gösterir. Basıncı düşürmek için parasempatik sisteme ait olan vagus siniri uyarılır ve asetilkolin salgısıyla kalp ritmi yavaşlatılır. Cevap: C

Soru 2:

Kronik hipertansiyon hastası bir bireyde kılcal damar boyunca kan basıncının normal değerlerin çok üzerinde seyretmesi durumunda dokularda ortaya çıkabilecek birincil bozukluk hangisidir?

A) Alyuvarların kılcal damar dışına aktif taşımayla geçmesi

B) Starling hipotezine göre doku sıvısına süzülmenin aşırı artması sonucu ödem oluşumu

C) Kılcal damarlarda protein osmotik basıncının sıfıra inmesi

D) Nefronlarda süzülme hızının tamamen durması

E) Hücrelerin glikoz yerine sadece laktik asit tüketmeye başlaması

Çözüm: Kan basıncının yüksek olması sıvıyı damardan dokuya doğru iten kuvveti artırır. Bu durum doku sıvısının aşırı birikmesine, yani ödem tablosuna yol açar. Cevap: B

Soru 3:

Böbrek üstü bezi kabuk yetmezliğine bağlı olarak gelişen Addison hastalarında belirgin bir hipotansiyon (düşük tansiyon) tablosunun görülmesinin temel sebebi hangisidir?

A) İnsülin hormonunun glikozu hücre içine sokamaması

B) Aldosteron eksikliği nedeniyle böbreklerden sodyum ve su geri emiliminin yetersiz kalıp kan hacminin azalması

C) Tiroksin hormonunun aşırı artmasıyla damarların daralması

D) Kalp karıncıklarının gevşeme evresine geçememesi

E) Parathormon yetersizliğine bağlı kalsiyumun damar çeperinde birikmesi

Çözüm: Addison hastalığında aldosteron salgılanamaz. Aldosteron olmayınca böbrekler $Na^+$ ve suyu geri ememez, idrarla atar; kan hacmi hızla azalarak hipotansiyona yol açar. Cevap: B

Soru 4:

Ağır bir kanama geçiren ya da şiddetli ishal nedeniyle yoğun sıvı kaybeden bir kazazedede meydana gelen değişimlerle ilgili;

I. Kan hacminin azalmasına bağlı olarak kan basıncı hızla düşer.

II. Glomerulus kılcallarındaki kan basıncı düşeceği için böbreklerde süzülme hızı azalır veya durur.

III. Durumu dengelemek için sempatik sinir sistemi çevresel damarları genişleterek kan basıncını daha da düşürür.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I

B) Yalnız III

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: Sıvı kaybı kan hacmini ve tansiyonu düşürür (I doğru). Glomerulusta kan basıncı düştüğünde süzülme zorlaşır/durur (II doğru). Sempatik sistem tansiyonu daha da düşürmez; tam aksine damarları daraltıp (vazokonstriksiyon) kalbi hızlandırarak tansiyonu yükseltmeye çalışır (III yanlış). Cevap: C

Soru 5:

Damar sertliği (ateroskleroz) gelişen bir bireyde atardamarların iç çeperinde plak birikimi sonucu damar lümeni daralmış ve esnekliği kaybolmuştur.

Bu bireyde ortaya çıkan dolaşım anormalliği ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

A) Çevresel damar direnci artar.

B) Kalbin sol karıncığı kanı pompalayabilmek için daha fazla kuvvet uygulamak zorunda kalır.

C) Bireyde kronik hipertansiyon gelişme riski artar.

D) Damar sertliği kılcal damarlardan doku sıvısına doğru olan difüzyonu tamamen engeller.

E) Yüksek basınca maruz kalan elastikiyeti zayıflamış damarlarda anevrizma veya yırtılma riski oluşur.

Çözüm: Ateroskleroz büyük ve orta çaplı atardamarlarda direnci ve kan basıncını artırır. Madde alışverişi kılcallarda devam eder; “kılcallardan difüzyonu tamamen engeller” ifadesi yanlıştır. Cevap: D