1. Hastalığın Tanımı ve Fizyolojik Temeli

• Tanım: Pankreasın Langerhans adacıklarından salgılanan insülin hormonunun yetersizliği veya hedef hücrelerin insüline yanıt verememesi (direnç) sonucu kandaki glikoz düzeyinin kronik olarak yüksek kalması (hiperglisemi) durumudur.

• Normal Değer: Sağlıklı bir insanda açlık kan şekeri $70\text{–}100\text{ mg/dL}$ aralığındadır. Bu değer $126\text{ mg/dL}$ ve üzerine çıktığında diyabet tablosu oluşur.

• Hücresel Problem: Beyin hücreleri hariç, vücut hücrelerinin (özellikle karaciğer, iskelet kası ve yağ dokusu) zarlarındaki glikoz taşıyıcı proteinlerin ($GLUT$) açılabilmesi için insülinin hücre zarındaki reseptörüne bağlanması şarttır. İnsülin etkisi yoksa glikoz kanda birikir ancak hücre içine girip solunuma katılamaz.

2. Tip 1 ve Tip 2 Diyabet Karşılaştırması

3. Diyabetin Klasik 3 Belirtisi (3P Kuralı)

1. Poliüri (Aşırı İdrara Çıkma):

   • Kandaki glikoz nefronların eşik değerini ($180\text{ mg/dL}$) aştığında, proksimal tüpteki taşıyıcı proteinler yetersiz kalır ve glikozun tamamı geri emilemez.

   • İdrara geçen glikoz, osmotik basıncı artırarak nefron kanallarında su tutar (osmotik diürez). Birey bol miktarda idrar çıkarır.

   • Sınav Notu: Sağlıklı insanın idrarında glikoz bulunmaz; idrarda glikoza rastlanması kesin bir diyabet göstergesidir.

2. Polidipsi (Aşırı Susama ve Su İçme):

   • Poliüri ile vücuttan yoğun su kaybedilince kanın osmotik basıncı artar.

   • Hipotalamustaki osmoreseptörler uyarılır ve sürekli susama hissi tetiklenir.

3. Polifaji (Aşırı Acıkma ve Yemek Yeme):

   • Kanda bolca glikoz olmasına rağmen insülin yetersizliğinden dolayı hücreler glikozu içeri alıp ATP üretemez. “Hücresel açlık” çeken dokular hipotalamustaki açlık merkezini uyarır.

4. Diyabette Gelişen Ağır Metabolik Sorunlar

• Ketoasidoz (Diyabetik Koma):

  • Hücreler glikoz kullanamayınca enerji için yoğun şekilde yağ asitlerini ve proteinleri yıkar.

  • Yağların aşırı yıkımı sonucu karaciğerde asidik yapılı keton cisimleri (aseton, asetoasetik asit) üretilir.

  • Kanda biriken ketonlar kan $pH$‘ını tehlikeli şekilde düşürür (asidoz); nefeste aseton kokusu oluşur, enzimler denatüre olur ve hasta komaya girebilir.

• Doku Harabiyeti ve İyileşmeyen Yaralar:

  • Kanda aşırı yoğunlaşan glikoz damar endotelini bozar (anjiyopati), sinir kılıflarını tahrip eder (nöropati).

  • Kılcal damar tıkanıklıkları sebebiyle dokulara yeterli $O_2$ ve akyuvar ulaşamaz; özellikle ayaklarda yaralar geç iyileşir veya kangrene dönüşür.

5. Kritik Sınav Tuzağı: Şekersiz Şeker Hastalığı $\neq$ Diabetes Mellitus

Çözümlü 5 Sınav Sorusu

Soru 1:

Tip 1 diyabet teşhisi konulan genç bir bireyde bu hastalığın ortaya çıkmasına yol açan temel hücresel mekanizma aşağıdakilerden hangisidir?

A) Karaciğer hücrelerinde glikojen yıkımının tamamen durması

B) Bağışıklık sisteminin otoimmün bir tepkiyle pankreasın beta hücrelerini tahrip etmesi

C) Hedef dokulardaki insülin almaçlarının glukoza bağlanamaması

D) Böbrek nefronlarında glukoz geri emilimini sağlayan aktif taşımanın bozulması

E) Hipofiz arka lobundan salgılanan ADH miktarının aşırı artması

Çözüm: Tip 1 diyabet otoimmün kökenlidir; antikorlar Langerhans adacıklarındaki beta hücrelerini yıkarak insülin üretimini sıfırlar. C şıkkı Tip 2 diyabeti tanımlar. Cevap: B

Soru 2:

Diabetes mellitus hastası bir bireyin idrarında glikoz tespit edilmesinin ve bu bireyin normalden çok daha fazla idrar çıkarmasının biyolojik nedeni hangisinde doğru açıklanmıştır?

A) Kanda glikozun eşik değeri aşması nedeniyle proksimal tüpten tamamının geri emilememesi ve glikozun osmotik yolla suyu çekmesi

B) Böbrek üstü bezinden salgılanan aldosteronun glikoz salgılamasını tetiklemesi

C) Henle kulpunun inen kolunun glikoza geçirgen hâle gelmesi

D) İdrar toplama kanalında suyun aktif taşımayla kanallara pompalanması

E) Kanda kalsiyum birikiminin nefron kılcallarını tıkaması

Çözüm: Kandaki glikoz $180\text{ mg/dL}$ eşik değerini aştığında proksimal tüpteki taşıyıcılar doyar, glikoz idrara dökülür; idrardaki glikoz osmotik basınç oluşturup suyu tutarak poliüriye yol açar. Cevap: A

Soru 3:

Tip 2 diyabet ile ilgili;

I. Pankreastan kanda yeterli miktarda veya yüksek oranda insülin salgılanabilir.

II. Temel problem hedef hücrelerin zarında bulunan insülin reseptörlerinin duyarsızlaşmasıdır.

III. Bireylerin tedavisinde başlangıçta yaşam tarzı değişikliği, egzersiz ve kilo kontrolü önerilir.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I

B) Yalnız II

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: Tip 2 diyabette insülin üretimi vardır (I doğru). Problem reseptör direncidir (II doğru). Obeziteyle ilişkili olduğundan diyet, kilo verme ve spor ilk basamak tedavidir (III doğru). Cevap: E

Soru 4:

Diyabet hastalarında kanda glikoz seviyesi yüksek olmasına rağmen hücrelerin enerji elde etmek için alternatif yollara yönelmesi sonucu;

I. Yağ asitlerinin aşırı yıkımıyla kanda keton cisimlerinin artması

II. Kan $pH$‘ının tehlikeli biçimde düşerek metabolik ketoasidoza yol açması

III. Hücrelerin mitokondrilerinde ATP üretiminin tamamen durması

durumlarından hangilerinin gerçekleşmesi beklenir?

A) Yalnız I

B) Yalnız III

C) I ve II

D) II ve III

E) I, II ve III

Çözüm: Glikoz alamayan hücreler yağ ve protein yıkar; keton cisimleri birikerek kan $pH$‘ını düşürür ve ketoasidoz gelişir (I ve II doğru). Yağ ve proteinler solunuma katıldığı için ATP üretimi devam eder, durmaz (III yanlış). Cevap: C

Soru 5:

Şeker hastalığı (Diabetes mellitus) ile Şekersiz şeker hastalığının (Diabetes insipidus) karşılaştırıldığı aşağıdaki tablolardan hangisi doğrudur?

A) Her iki hastalıkta da idrarda yüksek oranda glikoza rastlanır.

B) Diabetes mellitus insülin, Diabetes insipidus ise ADH hormonu yetersizliğinde ortaya çıkar.

C) Diabetes insipidus hastalarında kan glikoz derişimi $300\text{ mg/dL}$ civarındadır.

D) Diabetes mellitus hastalarında günlük idrar miktarı normalin altına düşer.

E) Diabetes insipidus otoimmün yolla beta hücrelerinin parçalanmasıyla gelişir.

Çözüm: Diabetes mellitus pankreas kaynaklı insülin yetersizliği; Diabetes insipidus ise hipofiz kaynaklı ADH yetersizliğidir. Şekersiz diyabette kan şekeri ve idrar şekeri tamamen normaldir. Cevap: B