Hücrelerin yaşamlarını sürdürebilmesi için ihtiyaç duyduğu besin ve oksijenin taşınması, hücrelerde oluşan karbondioksit ve zararlı atıkların boşaltım organlarına iletilmesini sağlayan sisteme dolaşım sistemi denir. Dolaşım sistemi üç temel yapıdan meydana gelir: Kalp, Damarlar ve Kan.

1. Kalp ve Yapısı

Göğüs boşluğunda, iki akciğer arasında ve sola yatık konumda yer alan, çizgili kas yapısında olmasına rağmen istemsiz çalışan güçlü bir pompadır.

• 4 Odacık: Üstte iki kulakçık (atrium), altta iki karıncık (ventrikül) bulunur.

• Sağ ve Sol Ayrımı:

  • Kalbin Sağı: Daima kirli kan (karbondioksit oranı yüksek kan) taşır.

  • Kalbin Solu: Daima temiz kan (oksijen oranı yüksek kan) taşır.

  • Kalbin sağ ve sol tarafı kalın bir kas duvarıyla (septum) ayrılmıştır; temiz ve kirli kan birbirine asla karışmaz.

• Kas Kalınlığı: Karıncıkların kas tabakası, kanı tüm vücuda ve akciğerlere pompaladığı için kulakçıklara göre çok daha kalındır. En kalın kas tabakası ise kanı tüm vücuda fırlatan sol karıncıkta yer alır.

• Kapakçıklar: Kulakçıklar ile karıncıklar arasında ve karıncıklardan çıkan ana damarların ağzında tek yöne açılan kapakçıklar bulunur. Bu kapakçıklar kanın geriye doğru kaçmasını engeller.

2. Damarlar ve Özellikleri

Kanın vücut içinde dolaştığı boru hatlarıdır. Görev ve yapılarına göre üçe ayrılır:

3. Küçük ve Büyük Kan Dolaşımı

                 ┌────────────────────────────────────────┐
                 │          KÜÇÜK KAN DOLAŞIMI            │
                 │   Sağ Karıncık ──► Akciğer ──► Sol Kulakçık │
                 │              (Kan Temizlenir)          │
                 └────────────────────────────────────────┘

                 ┌────────────────────────────────────────┐
                 │          BÜYÜK KAN DOLAŞIMI            │
                 │   Sol Karıncık ──► Vücut ──► Sağ Kulakçık   │
                 │         (Besin/Oksijen Dağıtılır)      │
                 └────────────────────────────────────────┘

A) Küçük Kan Dolaşımı (Akciğer Dolaşımı)

• Amaç: Kirli kanı akciğerlerde oksijence zenginleştirmek (temizlemek).

• İzlenen Yol:

  $$\text{Sağ Karıncık (Kirli Kan)} \longrightarrow \text{Akciğer Atardamarı} \longrightarrow \text{Akciğerler} \longrightarrow \text{Akciğer Toplardamarı} \longrightarrow \text{Sol Kulakçık (Temiz Kan)}$$

• Akciğer alveollerinde karbondioksit verilir, oksijen alınır; kan temizlenmiş olarak kalbe döner.

B) Büyük Kan Dolaşımı (Sistemik Dolaşım)

• Amaç: Temiz kanı tüm doku ve organlara ulaştırıp besin/oksijen bırakmak, oluşan atıkları toplayarak kalbe geri getirmek.

• İzlenen Yol:

  $$\text{Sol Karıncık (Temiz Kan)} \longrightarrow \text{Aort Atardamarı} \longrightarrow \text{Tüm Vücut Organları} \longrightarrow \text{Alt ve Üst Ana Toplardamarlar} \longrightarrow \text{Sağ Kulakçık (Kirli Kan)}$$

4. Kanın Yapısı ve Görevleri

Kan; sıvı olan kan plazması (%55) ve hücresel elemanlardan oluşan kan hücreleri (%45) olmak üzere ikiye ayrılır.

• Kan Plazması: Yaklaşık %90’ı sudur. Geri kalan kısmında glikoz, amino asit, vitaminler, hormonlar, antikorlar ve atık maddeler (üre, karbondioksit) çözünmüş halde taşınır.

• Kan Hücreleri:

5. Kan Grupları ve Kan Bağışı

İnsanlarda alyuvarların yüzeyindeki özel proteinlere göre belirlenen dört temel kan grubu vardır: A, B, AB ve 0. Ayrıca kanda Rh faktörü proteini varsa $Rh(+)$, yoksa $Rh(-)$ olarak adlandırılır.

• Kan Nakli Kuralı: Tıbbi olarak kan nakillerinde bireyler yalnızca kendi kan grubundan ve aynı Rh değerine sahip kişilerden kan alıp verebilir (Örn: $A\ Rh(+)$ sadece $A\ Rh(+)$ grubundan alır).

• Kan Bağışı: 18-65 yaş arası, 50 kg üzerindeki sağlıklı her birey kan bağışında bulunabilir. Kan bağışı kemik iliğinde yeni kan hücrelerinin üretimini uyarır. Türkiye’de kan bağışı organizasyonunu Türk Kızılayı yürütür.

6. Dolaşım Sisteminin Sağlığı

• Kalp ve damar sağlığını korumak için aşırı tuzlu, yağlı ve kolesterol içeriği yüksek besinlerden kaçınılmalıdır.

• Sigara ve alkol damar elastikiyetini bozarak damar sertliğine ve yüksek tansiyona yol açar.

• Düzenli spor ve yürüyüş kalp kaslarını güçlendirir, kan dolaşımını düzenler.