1. Veri Toplama Planı

İstatistiksel araştırma sorusu netleştirildikten sonra ikinci adım, verilerin hangi yöntemlerle toplanacağını ve nasıl düzenleneceğini planlamaktır. Güvenilir ve amaca hizmet eden bir veri toplama süreci şu aşamalardan oluşur:

• Veri Toplama Aracının Belirlenmesi: Araştırmanın yapısına göre anket formu, gözlem listesi, deney ve ölçüm araçları (kronometre, termometre, mezura vb.) seçilir.

• Uygulama Şekli: Veriler yüz yüze görüşmelerle, basılı formlarla veya dijital ortamda hazırlanan çevrim içi formlar aracılığıyla toplanabilir.

• Uygulama Yeri ve Zamanı: Verilerin toplanacağı ortam tarafsız olmalı ve bireylerin cevaplarını yönlendirecek dış etkenlerden arındırılmalıdır.

• Kayıt Altına Alma: Elde edilen ham veriler kaybolmayacak şekilde sıklık tablolarına, çetele tablolarına veya elektronik tablolara (Excel vb.) girilir.

2. Hazır Veri Setleri ve Güvenilir Kaynaklar

Her araştırmada verileri bizzat sahaya inip toplamak mümkün veya gerekli olmayabilir. Büyük ölçekli nüfus, ekonomi, çevre ve iklim araştırmalarında resmî ve güvenilir kurumların yayımladığı hazır veri setlerinden yararlanılır:

• Resmî İstatistik Kurumları: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), nüfus, istihdam ve tüketim gibi demografik veriler için temel kaynaktır.

• Bakanlıklar ve Devlet Kurumları: Meteoroloji Genel Müdürlüğü (sıcaklık, yağış), Sağlık Bakanlığı (sağlık göstergeleri), Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (atık miktarları, hava kalitesi).

• Güvenilir Ağ Uzantıları: Araştırmalarda akademik ve resmî veriler için özellikle gov.tr (devlet kurumları), edu.tr (üniversiteler) ve org.tr (akredite sivil toplum kuruluşları) uzantılı güvenilir genel ağ adresleri tercih edilmelidir.

3. Kişisel Verilerin Korunması ve Etik İlkeler

Veri toplama sürecinde bireylerin mahremiyetine ve etik kurallara tam uyum gösterilmelidir:

• Kişisel Veri Nedir? Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi kişisel veridir (ad-soyad, telefon numarası, ev adresi, T.C. kimlik numarası, banka hesap bilgileri, sağlık durumu, boy ve kilo gibi biyometrik veriler).

• Açık Rıza ve Gizlilik: Bireylerden veri toplanırken araştırmanın amacı açıkça belirtilmeli, kişilerin rızası alınmalıdır. Toplanan veriler ilgisiz üçüncü kişilerle veya dijital mecralarda izinsiz paylaşılmamalıdır.

• Anonimleştirme: Anketlerde zorunlu olmadıkça kişilerin isim ve kimlik bilgileri talep edilmemeli; katılımcılar “1. Katılımcı”, “Katılımcı A” gibi kodlarla listelenerek kişisel mahremiyet korunmalıdır.

4. Verilerin Analize Hazırlanması

Toplanan ham veriler doğrudan analiz edilemez; önce ayıklanıp düzenlenmelidir:

1. Hatalı ve Eksik Verilerin Ayıklanması: Anketlerde boş bırakılan, mantıksız doldurulan (örneğin günlük uyku süresine 35 saat yazılması) veya okunamayan yanıtlar veri setinden çıkarılır.

2. Küçükten Büyüğe Sıralama: Nicel verilerin merkezini ve yayılımını bulabilmek için sayılar küçükten büyüğe doğru dizilir.

3. Sıklık (Frekans) Tablosu Oluşturma: Tekrar eden verilerin kaçar kez gerçekleştiğini gösteren özet tablolar düzenlenerek görselleştirmeye hazır hâle getirilir.

5. Tamamı Çözümlü 5 Özgün Soru

Soru 1: Veri Toplama Planı Oluşturma

Bir okulun rehberlik servisi, “Okulumuz 7. sınıf öğrencilerinin günlük ekran (telefon, tablet, bilgisayar) kullanım sürelerinin eğilimi nasıldır?” araştırmasını yürütmek istemektedir.

Buna göre araştırmanın veri toplama sürecine ait şu adımları belirleyiniz:

a) En uygun veri toplama aracı ne olmalıdır?

b) Katılımcılara yöneltilecek uygun bir anket sorusu yazınız.

c) Toplanan veriler analize nasıl hazırlanmalıdır?

Çözümü:

1. Veri Toplama Aracı: Çevrim içi form veya basılı anket kâğıdı en uygun araçtır.

2. Anket Sorusu: “Hafta içi bir günde okul dersleri haricinde telefon, tablet ve bilgisayar başında geçirdiğiniz toplam süre yaklaşık kaç saattir? (Örn: 1,5 saat, 2 saat vb.)”

3. Analize Hazırlama: Gelen yanıtlar toplanır; geçersiz/mantıksız girişler elenir. Süreler küçükten büyüğe sıralanarak sıklık tablosuna dönüştürülür.

Soru 2: Kişisel Veri ve Anket Güvenliği İhlali

Bir öğrenci okul arkadaşları arasında “Öğrencilerin beslenme alışkanlıkları ve harçlık durumları” konulu bir anket hazırlamıştır. Ankete şu maddeleri eklemiştir:

1. Katılımcının Adı – Soyadı ve T.C. Kimlik Numarası

2. Katılımcının Ev Adresi

3. Ailenin Aylık Toplam Geliri

4. Günde ortalama kaç öğün yemek yediği

Bu anketteki etik ve yasal hataları belirleyiniz; anketin doğru hâle getirilmesi için yapılması gerekenleri açıklayınız.

Çözümü:

• Hatalar: 1, 2 ve 3. maddelerdeki T.C. kimlik numarası, ev adresi ve aile gelir düzeyi yüksek düzeyde hassas kişisel verilerdir. Beslenme alışkanlığı araştırması için kimlik ve ev adresine kesinlikle ihtiyaç yoktur.

• Düzeltme: T.C. kimlik no ve ev adresi sorulardan tamamen çıkarılmalı, anket anonim (isimsiz) uygulanmalıdır. Gelir düzeyi doğrudan sorulmak yerine çok gerekliyse geniş aralıklarla (Örn: Orta, Yüksek vb.) genel kategori olarak sunulmalıdır.

Soru 3: Güvenilir Kaynak ve Hazır Veri Tercihi

Bir fen bilimleri öğretmeni, öğrencisine Türkiye’deki son 10 yıla ait “Yıllık Ortalama Sıcaklık ve Yağış Değişimleri” konulu bir araştırma görevi vermiştir. Öğrenci bu verileri sosyal medyadaki kişisel bir blog sayfasından almıştır.

Bu veri toplama adımının sakıncalarını belirtiniz ve öğrencinin başvurması gereken en güvenilir iki resmî kaynağı yazınız.

Çözümü:

• Sakınca: Kişisel blog sayfaları denetlenmeyen, bilimsel geçerliliği teyit edilmemiş ve yanlı/hatalı sayılar içerebilecek kaynaklardır. Bu verilerle yapılacak analizler tamamen yanlış sonuçlar doğurur.

• Doğru Kaynaklar:

  1. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü resmî web sitesi (mgm.gov.tr).

  2. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Çevre İstatistikleri veri tabanı (tuik.gov.tr).

Soru 4: Ham Veriyi Ayıklama ve Sıklık Tablosu Düzenleme

Bir sınıftaki 15 öğrenciye “Haftada kaç gün spor yapıyorsunuz?” sorusu yöneltilmiş ve şu ham veri dizisi elde edilmiştir:

a) Veri setindeki mantıksız/hatalı veriyi belirleyiniz.

b) Hatalı veri ayıklandıktan sonra kalan verileri küçükten büyüğe sıralayınız ve sıklık tablosunu oluşturunuz.

Çözümü:

1. Hatalı Veri: Bir hafta 7 günden oluşur. Veri setinde yer alan 9 değeri imkânsız ve hatalı bir veridir; veri setinden çıkarılmalıdır.

2. Kalan Verilerin Sıralanması (14 veri):

   $$0, \quad 0, \quad 1, \quad 1, \quad 1, \quad 2, \quad 2, \quad 2, \quad 2, \quad 2, \quad 3, \quad 3, \quad 4, \quad 5$$

3. Sıklık Tablosu:

Soru 5: Örneklem Seçiminde Yanlılık ve Veri Kalitesi

Bir yerel gazete, “İlçemizde yaşayan vatandaşların belediye otobüs hizmetlerinden memnuniyet düzeyi nasıldır?” araştırması için sabah saat 08.00’de sadece taksi duraklarında bekleyen 100 kişiye anket uygulamıştır.

Bu veri toplama sürecinin analize getireceği yanlılığı (hatayı) açıklayınız.

Çözümü:

1. Hedef Kitle: Belediye otobüslerini kullanan ilçe halkıdır.

2. Hata: Taksi durağındaki yolcular otobüs kullanmayan veya nadir kullanan, alternatif ulaşımı tercih eden bir gruptur. Bu kişilerden toplanan veriler otobüslerin konforu, sefer sıklığı ve güzergâh yeterliliği hakkında gerçekçi bilgi veremez.

3. Sonuç: Veriler analize uygun değildir; örneklem doğrudan otobüs duraklarından, farklı saat dilimlerinde ve farklı hatları kullanan yolculardan rastgele seçilmelidir.