1. Sosyal Bilimler Nedir?

• Tanım: İnsanların toplum içindeki yaşayışlarını, birbirleriyle ve çevreleriyle kurdukları ilişkileri ve bu ilişkilerin doğurduğu sonuçları deney, gözlem, belge ve akıl yürütme yoluyla nesnel biçimde inceleyen bilim dallarının bütününe sosyal bilimler (toplum bilimleri) denir.

• Sosyal bilimler insanın yalnızca biyolojik yönüyle değil; kültürel, ekonomik, tarihi, mekânsal ve hukuki boyutlarıyla ilgilenir. Bireyin toplumsal sorunları fark etmesini, empati kurmasını ve çözüm yolları geliştirmesini sağlar.

• Türkiye’de sosyal bilimler alanında nitelikli bilim insanları ve araştırmacılar yetiştirmek amacıyla ilk olarak 2003 yılında İstanbul’da Sosyal Bilimler Liseleri açılmıştır.

2. Başlıca Sosyal Bilim Dalları ve Çalışma Alanları

• Tarih:

  • Geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, kültürlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini yer ve zaman belirterek, belgelere dayalı olarak, neden-sonuç ilişkisi içinde inceler.

  • Günlük Hayat Örneği: Nüfus müdürlüklerindeki soyağacı kayıtları veya Millî Mücadele müzelerindeki arşiv belgeleri.

• Coğrafya:

  • İnsan ile doğal çevre arasındaki karşılıklı etkileşimi, yerleşmeyi, iklimi ve yeryüzü şekillerini inceler.

  • Günlük Hayat Örneği: Karadeniz’de dik yamaçlara fındık terasları yapılması veya boğazlara ulaşımı kolaylaştırmak için asma köprüler inşa edilmesi.

• Arkeoloji (Kazı Bilimi):

  • Geçmiş uygarlıklara ait toprak veya su altında kalmış alet, takı, kap-kacak, heykel ve mimari kalıntıları kazı yoluyla gün yüzüne çıkarıp inceleyen bilimdir.

  • Günlük Hayat Örneği: Göbeklitepe, Çatalhöyük veya Efes Antik Kenti’nde ortaya çıkarılan kalıntıların değerlendirilmesi.

• Sosyoloji (Toplum Bilimi):

  • Toplumun yapısını, sosyal kurumları (aile, okul, din vb.), toplumsal değişimleri ve bireylerin grup içindeki davranışlarını inceler.

  • Günlük Hayat Örneği: Şehirlerdeki toplu taşıma araçlarında insanların etkileşimleri ya da bayramlardaki yardımlaşma ve dayanışma kültürü.

• Ekonomi (İktisat):

  • İnsanların sınırsız ihtiyaçlarını sınırlı kaynaklarla karşılamak için yürüttükleri üretim, dağıtım, tüketim, ticaret, tasarruf ve yatırım süreçlerini inceler.

  • Günlük Hayat Örneği: Fabrikalarda üretilen malların market raflarına taşınması, ihracat-ithalat dengeleri ve aile bütçesi yönetimi.

• Hukuk:

  • Toplumdaki düzeni, adaleti ve barışı sağlamak amacıyla devlet tarafından konulan, uyulması zorunlu yazılı kurallar bütününü ve hak arama yollarını inceler.

  • Günlük Hayat Örneği: Trafik kurallarının denetlenmesi veya ayıplı bir mal karşısında Tüketici Hakem Heyetlerine başvurulması.

• Felsefe (Düşünce Bilimi):

  • Varlık, bilgi, ahlak ve hayatın anlamı üzerine akılcı ve eleştirel sorular sorarak gerçeği ve doğruyu arayan düşünce sistemidir.

  • Günlük Hayat Örneği: Seminerlerde veya münazaralarda “Adalet nedir?”, “İyi ve doğru davranış nasıl olmalıdır?” gibi sorgulamaların yapılması.

• Antropoloji: Geçmişten günümüze insanların ırklarını, fiziksel özelliklerini, iskelet yapılarını ve kültürel gelişimlerini inceleyen bilim dalıdır.

ÇÖZÜMLÜ 5 TEST SORUSU

Soru 1

Şanlıurfa yakınlarında yer alan Göbeklitepe’de yapılan kazılarda yaklaşık 12 bin yıl öncesine ait T biçimli taş sütunlar, yabani hayvan kabartmaları ve ibadet alanları gün ışığına çıkarılmıştır.

Bu kalıntıların ortaya çıkarılmasında ve incelenmesinde doğrudan görev alan sosyal bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sosyoloji

B) Hukuk

C) Arkeoloji

D) Felsefe

• Çözüm: Geçmiş uygarlıklara ait maddi kalıntıları kazı yaparak toprak altından çıkaran ve inceleyen bilim dalı arkeolojidir.

• Doğru Cevap: C

Soru 2

Rize ve çevresinde arazinin çok engebeli ve yağışın bol olması nedeniyle çay ve mısır tarımı yapılırken, İç Anadolu Bölgesi’nde düzlük alanlarda buğday ve arpa ekimi yaygındır.

Bu durum insan faaliyetleri ile aşağıdaki sosyal bilim dallarından hangisi arasındaki ilişkiyi açıklar?

A) Coğrafya

B) Tarih

C) Felsefe

D) Antropoloji

• Çözüm: İklim, yer şekilleri ve arazinin insan yaşamı ile tarımsal faaliyetlerine etkisini inceleyen bilim coğrafyadır.

• Doğru Cevap: A

Soru 3

Bir araştırmacı; kentleşmenin aile yapısı üzerindeki etkilerini, köyden kente göç eden ailelerin yeni yaşam alanlarına nasıl uyum sağladıklarını ve komşuluk ilişkilerinin zaman içindeki değişimini anket ve mülakatlarla incelemektedir.

Bu araştırmacının çalışmaları hangi sosyal bilim dalının uzmanlık alanına girer?

A) Hukuk

B) Sosyoloji

C) Ekonomi

D) Arkeoloji

• Çözüm: Toplumsal kurumları, aile yapısını ve toplumdaki etkileşim ile değişimleri araştıran toplum bilimi sosyolojidir.

• Doğru Cevap: B

Soru 4

Satın aldığı elektronik cihazın bozuk çıkması üzerine satıcıdan değişim talep eden ancak olumsuz yanıt alan Mert Bey, hakkını aramak amacıyla faturasıyla birlikte Tüketici Hakem Heyetine başvurmuştur.

Mert Bey’in bu davranışı doğrudan hangi sosyal bilim dalının kapsamına giren bir uygulamadır?

A) Hukuk

B) Felsefe

C) Tarih

D) Coğrafya

• Çözüm: Bireylerin hak ve sorumluluklarını, uyuşmazlıkların çözümünü ve yazılı yasal yolları düzenleyen bilim dalı hukuktur.

• Doğru Cevap: A

Soru 5

Mustafa Kemal Atatürk’ün “Büyük devletler kuran ecdadımız büyük ve geniş kapsamlı medeniyetlere de sahip olmuştur. Bunu aramak, tetkik etmek, Türklüğe ve cihana bildirmek bizler için bir borçtur.” sözü, özellikle hangi sosyal bilim dalının önemine dikkat çekmektedir?

A) Ekonomi

B) Coğrafya

C) Tarih

D) Felsefe

• Çözüm: Geçmişte kurulan devletlerin, ecdadın ve medeniyetlerin araştırılıp ortaya konulması doğrudan tarih biliminin konusudur.

• Doğru Cevap: C