Millî Kalkınma Hamleleri (7. Sınıf Sosyal Bilgiler)

1. Millî Kalkınma Hamlesi Nedir ve Neden Gereklidir?

• Bir ülkenin ekonomik ve sosyal bağımsızlığını pekiştirmek, üretim gücünü artırmak ve çağdaş bir yapıya kavuşmak gayesiyle yürüttüğü planlı ve kapsamlı atılımlara millî kalkınma hamlesi denir.

• Savaşlardan yeni çıkmış bir devletin siyasi bağımsızlığını koruyabilmesi, mutlak surette ekonomik bağımsızlığını sağlamasına bağlıdır. Tükettiği malları üretemeyen ve dışa bağımlı olan milletler kriz anlarında bağımsız karar alma gücünü yitirirler.

2. Cumhuriyet’in İlk Yıllarındaki Temel Adımlar ve Girişimciler

A) Türkiye İktisat Kongresi ve Misak-ı İktisadi (1923)

• Yeni Türk devletinin ekonomi politikasını belirlemek üzere Mustafa Kemal öncülüğünde 17 Şubat – 4 Mart 1923 tarihlerinde toplanmıştır.

• Kongrede kabul edilen Misak-ı İktisadi (Ekonomik And) ile yerli üretimin artırılması, yabancı tekelinden kurtulma, israftan kaçınma ve gece gündüz çalışma prensipleri ilke edinilmiştir.

B) Millî Kalkınmanın Öncü İsimleri

• Şakir Zümre (1925): Türkiye’nin ilk özel sivil silah ve mühimmat fabrikasını (Türk Sanayi Harbiye ve Madeniye Fabrikası) kurmuştur. Denizaltı su bombaları, mayın ve fişekler üreterek ordunun dışa bağımlılığını azaltmış; tarım aletleri ve soba imalatıyla sivil alana da katkı sunmuştur.

• Nuri Killigil (1930): İstanbul’da kurduğu tesislerde kendi icadı olan tabanca, havan, bomba ve cephaneleri üretmiş; yerli makineler kullanarak Türk savunma sanayisine öncülük etmiştir.

• Vecihi Hürkuş (1933): Türkiye’de sivil havacılığı Anadolu’nun her köşesine yaymak, ulaşım ve sağlık alanındaki acil müdahaleleri hava yoluyla çözmek için ilk yerli sivil uçuş girişimlerini başlatmıştır.

• Mehmet Ali Kâğıtçı (1934 – 1936): İzmit’te kurduğu kâğıt ve selüloz fabrikasıyla Türkiye’nin gazete, kitap, matbaa ve ambalaj kâğıdı ihtiyacını karşılamış, II. Dünya Savaşı yıllarında yaşanan küresel kâğıt krizinde ülkenin kültürel ve bürokratik faaliyetlerinin aksamasını önlemiştir.

• Nuri Demirağ (1941): Türkiye’nin demiryolu projelerinde bizzat görev alarak bin kilometreyi aşkın hat döşemiş ve “Demirağ” soyadını almıştır. Türkiye’nin ilk uçak fabrikasını kurup ilk yerli eğitim uçağı olan Nu.D-36‘yı üretmiş, Yeşilköy’de “Gök Okulu”nu açarak pilot ve teknisyenler yetiştirmiştir.

• Zihni Derin (1946): Rize ve Doğu Karadeniz bölgesinin iklim şartlarını analiz ederek bölgede çay tarımını başlatmış; çıkarılan kanunlar ve devlet alım garantisiyle çayı bölgenin ve ülkenin stratejik bir tarım ürünü hâline getirmiştir.

C) Devrim Otomobili (1961)

• Türk mühendis ve işçilerinin kısıtlı zaman ve imkânlarla ürettiği Türkiye’nin ilk yerli otomobilidir. Dört adet üretilmiş olup dönemin siyasi şartları ve altyapı eksiklikleri nedeniyle seri üretime geçirilememiştir.

3. Hamlelerin Yavaşlama Nedenleri ve 1980 Sonrası Dönüm Noktaları

• Yavaşlama Nedenleri: II. Dünya Savaşı şartlarının getirdiği bütçe kısıtları, ham madde tedarik zorluğu, ucuz yabancı ithal malların yerli üreticiyi zorlaması, sermaye ve nitelikli teknik eleman yetersizliği, hükümet değişiklikleri ile yaşanan askerî müdahalelerin yol açtığı siyasi istikrarsızlıklardır.

• 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ve Yerli Savunma Hamlesi: Harekât sonrası uygulanan ambargolar, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin haberleşme ve mühimmat ihtiyacını kendi kaynaklarıyla çözmesi gerektiğini göstermiş; bu durum ASELSAN (1975), HAVELSAN (1982) ve TUSAŞ (1984) gibi stratejik kurumların kurulmasını tetiklemiştir.

4. Günümüzün Millî Teknoloji Hamleleri

• İHA ve SİHA Teknolojileri: TUSAŞ ve millî savunma şirketleri tarafından geliştirilen insansız hava araçları (ANKA, Bayraktar vb.) ile Türkiye, kendi hava sahasını koruyan ve bu sistemleri ihraç eden dünyanın lider ülkelerinden biri olmuştur.

• Millî Muharip Uçak (KAAN): 5. nesil savaş uçağı olarak tasarlanan KAAN, 2024 yılında ilk uçuşunu gerçekleştirerek Türkiye’nin havacılıkta dışa bağımlılığını en aza indirmeyi hedeflemiştir.

• MİLGEM ve TCG Anadolu: Millî Gemi (MİLGEM) projesiyle yerli savaş gemileri (TCG İstanbul gibi) inşa edilmiş; 2023’te hizmete giren TCG Anadolu, güvertesine SİHA konuşlandırılabilen dünyanın ilk SİHA gemisi unvanını almıştır.

• Yerli Elektrikli Otomobil: Bursa Gemlik’te kurulan fabrikada üretilerek 2022’de seri üretime geçmiş, akıllı ve çevreci mobilite ekosistemi oluşturmuştur.

• Sağlık ve Biyoteknoloji (TURKOVAC): Pandemi döneminde yerli imkânlarla geliştirilen aşı, hem milletimizin ihtiyacını karşılamış hem de ihtiyaç sahibi ülkelere ulaştırılarak bilimsel gücümüzü kanıtlamıştır.

• Uzay ve Bilişim: 2018’de kurulan Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ile uzay araştırmaları hızlanmış, astronot Alper Gezeravcı insanlı ilk uzay misyonunu tamamlamıştır. Kocaeli’deki Bilişim Vadisi ise yapay zekâ, siber güvenlik ve yazılım alanlarında teknoloji geliştirme üssü olmuştur.

• TEKNOFEST: Gençleri bilim, mühendislik ve inovasyona teşvik eden, yerli üretimi tabana yayan dünyanın en büyük havacılık, uzay ve teknoloji festivalidir.

ÇÖZÜMLÜ 5 TEST SORUSU

Soru 1

1923 yılında İzmir’de toplanan Türkiye İktisat Kongresi’nde kabul edilen Misak-ı İktisadi’nin 4. maddesinde; “Türkiye halkı, sarf ettiği eşyayı mümkün mertebe kendi yetiştirir. Çok çalışır; vakitte, servette ve ithalâtta israftan kaçar.” kararı alınmıştır.

Buna göre Misak-ı İktisadi kararlarının öncelikli amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yabancı devletlerle her türlü ticari ilişkiyi tamamen kesmek

B) Ülkeyi yabancı sermayenin kontrolüne bırakmak

C) Yerli üretimi artırarak ekonomik bağımsızlığı ve tasarrufu sağlamak

D) Yalnızca geleneksel tarım faaliyetlerini desteklemek

• Çözüm: Metinde belirtilen “kendi yetiştirir”, “ithalatta israftan kaçar” ve “çok çalışır” ifadeleri, ülkenin dışa bağımlılığını azaltmayı ve yerli üretimle ekonomik bağımsızlığı kurmayı hedefler.

• Doğru Cevap: C

Soru 2

I. Şakir Zümre — İlk sivil silah ve cephane fabrikasının kurulması

II. Nuri Demirağ — İlk yerli uçak üretimi (Nu.D-36) ve demiryolu hatları

III. Zihni Derin — İzmit’te kâğıt ve selüloz tesislerinin kurulması

Yukarıda verilen öncü isim ve gerçekleştirdiği millî kalkınma hamlesi eşleştirmelerinden hangisi ya da hangileri yanlıştır?

A) Yalnız I

B) Yalnız III

C) I ve II

D) II ve III

• Çözüm: Şakir Zümre ilk yerli sivil silah fabrikasını kurmuştur (I doğru). Nuri Demirağ demiryolları yapmış ve Nu.D-36 uçağını üretmiştir (II doğru). Ancak kâğıt fabrikasını kuran kişi Zihni Derin değil, Mehmet Ali Kâğıtçıdır. Zihni Derin Doğu Karadeniz’de çay tarımını başlatmıştır. Dolayısıyla III yanlıştır.

• Doğru Cevap: B

Soru 3

1961 yılında yaklaşık 200 Türk mühendis ve işçisinin yoğun emeğiyle Eskişehir’de üretilen, Türkiye’nin ilk yerli otomobili olma unvanını taşıyan ancak dönemin şartları sebebiyle seri üretime geçilemeyen proje aşağıdakilerden hangisidir?

A) Zafer

B) Devrim

C) Anadol

D) Hürkuş

• Çözüm: 1961 yılında Eskişehir’de kısıtlı sürede prototipi üretilen ilk yerli otomobil Devrim‘dir.

• Doğru Cevap: B

Soru 4

Cumhuriyet’in ilk yıllarında başlatılan sanayi ve yerli üretim atılımlarının zamanla yavaşlamasında;

I. II. Dünya Savaşı’nın yol açtığı ekonomik ve ham madde sıkıntıları,

II. Siyasi istikrarsızlıklara yol açan askerî müdahaleler ve hükümet değişiklikleri,

III. Dışarıdan gelen ucuz ithal ürünlerin yerli girişimcilerin rekabet gücünü zayıflatması

unsurlarından hangileri etkili olmuştur?

A) Yalnız I

B) I ve II

C) II ve III

D) I, II ve III

• Çözüm: Ders kitabında yer alan bilgilere göre; II. Dünya Savaşı’nın getirdiği ekonomik darboğaz, siyasi istikrarı bozan askerî müdahaleler ve piyasaya giren ucuz ithal malların yerli sanayiyi zora sokması kalkınma hamlelerinin yavaşlamasında doğrudan rol oynamıştır.

• Doğru Cevap: D

Soru 5

Günümüzde hizmete giren ve üzerine SİHA’ların (Silahlı İnsansız Hava Araçları) iniş-kalkış yapabilmesi özelliğiyle dünyada “ilk SİHA gemisi” unvanını taşıyan yerli deniz platformumuz aşağıdakilerden hangisidir?

A) TCG Preveze

B) TCG Anadolu

C) TCG Heybeliada

D) TCG Gaziantep

• Çözüm: 2023 yılında Deniz Kuvvetleri envanterine giren, çok maksatlı amfibi hücum gemisi niteliğindeki ve güvertesine SİHA konuşlandırılabilen dünyanın ilk SİHA gemisi TCG Anadolu‘dur.

• Doğru Cevap: B