Vücuttaki tüm hücrelere oksijen, su, glikoz, amino asit gibi yaşamsal maddelerin ulaştırılması ve metabolizma sonucu ortaya çıkan karbondioksit ile zararlı atıkların ilgili boşaltım organlarına taşınması dolaşım sistemi sayesinde gerçekleşir. Bu devasa taşıma ağı üç temel bileşenden oluşur: Kalp, Damarlar ve Kan.

1. Kalp (Merkezi Pompa)

Göğüs kafesi içinde, iki akciğer arasında ve göğüs kemiğinin hemen arkasında hafif sola eğik biçimde yerleşmiş, çizgili kas yapısında olmasına rağmen otonom olarak (istemsizce) ve yorulmadan çalışan organdır.

Kalbin Odacıkları

• Dört Bölmeli Yapı: Kalp üstte iki küçük kulakçık (atrium), altta iki geniş karıncık (ventrikül) olmak üzere toplam dört odacıktan oluşur.

• Sağ Taraf – Kirli Kan: Kalbin sağ kulakçığı ve sağ karıncığı daima oksijence fakir, karbondioksitçe zengin olan kirli kanı barındırır.

• Sol Taraf – Temiz Kan: Kalbin sol kulakçığı ve sol karıncığı daima oksijence zengin olan temiz kanı barındırır.

• Karışmama İlkesi: Kalbin sağ ve sol tarafı kalın bir kas duvarı (septum) ile tamamen ayrılmıştır; sağlıklı bir bireyde temiz ve kirli kan asla birbirine karışmaz.

Kas Yapısı ve Kapakçıklar

• Miyokart Kalınlığı: Karıncıkların kas tabakası, kanı akciğerlere ve tüm vücuda yüksek basınçla fırlattığı için kulakçıklara kıyasla çok daha kalındır. En kalın ve güçlü kas dokusu ise kanı baş parmaktan beyne kadar tüm vücuda pompalayan sol karıncıkta bulunur.

• Kapakçıklar: Kulakçıklar ile karıncıklar arasında ve karıncıklardan çıkan ana atardamarların girişinde tek yöne açılan özel kapakçıklar yer alır. Bu kapakçıklar kan karıncıklara dolduğunda veya damarlara fırlatıldığında geriye doğru kaçmasını engeller.

2. Damarlar (Taşıma Yolları)

Kanın tüm vücudu kapalı bir devre halinde dolaşmasını sağlayan elastik boru hatlarıdır. Yapısal ve işlevsel özelliklerine göre üçe ayrılır:

A) Atardamarlar (Arterler)

• Görevi: Kanı kalpten alıp doku ve organlara taşıyan damarlardır.

• Özellikleri: Kan basıncının ve akış hızının en yüksek olduğu damarlardır. Bu basınca dayanabilmek için duvarları çok kalın, lifli ve elastik düz kas tabakasından meydana gelir.

• İstisna: Genellikle temiz kan taşırlar; ancak akciğer atardamarı, kalpteki kirli kanı temizlenmek üzere akciğerlere götürdüğü için istisna olarak kirli kan taşır. Vücudun en büyük atardamarı kalbin sol karıncığından çıkan Aorttur.

B) Toplardamarlar (Venler)

• Görevi: Organlarda oksijeni tükenmiş ve atık yüklenmiş kanı toplayıp yeniden kalbe getiren damarlardır.

• Özellikleri: Kan basıncı en düşük damarlardır. Çapları geniştir fakat duvarlarındaki kas tabakası atardamarlara göre incedir.

• Tek Yöne Açılan Kapakçıklar: Kalp seviyesinin altında kalan toplardamarların içinde (bacaklar ve karın bölgesi), kanın yer çekimine yenik düşüp geriye akmasını önleyen tek yöne (yukarıya) açılan kapakçıklar bulunur.

• İstisna: Genellikle kirli kan taşırlar; ancak akciğer toplardamarı, akciğerlerde temizlenen kanı kalbe getirdiği için istisna olarak temiz kan taşır.

C) Kılcal Damarlar (Kapiller)

• Görevi: Atardamarların uçları ile toplardamarların başlangıçlarını birbirine bağlayan, hücrelerin arasına kadar uzanan mikroskobik damarlardır.

• Özellikleri: Kan ile doku hücreleri arasındaki gerçek madde alışverişi (oksijen, karbondioksit, glikoz, üre geçişi) yalnızca burada gerçekleşir.

• Yapısı: Hücreler arası difüzyonun hızlı ve kolay gerçekleşebilmesi için duvarları tek katlı yassı epitel tabakasından ibarettir.

• Akış Hızı: Kanın akış hızı bu damarlarda en yavaş seviyededir; bu sayede maddelerin geçişi için yeterli zaman sağlanır.

3. Damar Karşılaştırma Tablosu

4. Kan (Dolaşan Sıvı Doku)

Vücut ağırlığının yaklaşık %7-8’ini oluşturan, damarların içini dolduran hayati sıvıdır. Kan bir tüpe alınıp santrifüj edildiğinde iki ana katmana ayrılır:

A) Kan Plazması (%55)

Kanın sıvı matrisidir. Yaklaşık %90’ı sudan oluşur. Kalan %10’luk kısımda hormonlar, antikorlar, vitaminler, amino asitler, glikoz, kan proteinleri (albümin, globülin, fibrinojen) ve hücresel atıklar (üre, ürik asit) çözünmüş halde taşınır.

B) Kan Hücreleri (%45)

Kemik iliğinde üretilen üç farklı hücresel elemandan meydana gelir:

• Alyuvarlar (Eritrositler):

  • Kanda sayıca en fazla bulunan hücre grubudur ($1\text{ mm}^3$ kanda yaklaşık 4-5 milyon).

  • Yapılarındaki hemoglobin proteini ve demir atomu sayesinde kana kırmızı rengini verir.

  • Temel görevi akciğerlerden dokulara oksijen ($O_2$), dokulardan akciğerlere ise karbondioksit ($CO_2$) taşımaktır.

  • Olgunlaştıklarında yüzey alanını ve gaz taşıma kapasitesini artırmak için çekirdeklerini ve organellerini kaybederler.

• Akyuvarlar (Lökositler):

  • Vücudun savunma ve bağışıklık askerleridir ($1\text{ mm}^3$ kanda 6-10 bin civarındadır).

  • Beyaz renklidirler, belirgin çekirdekleri bulunur ve amipsi hareketlerle damar dışına çıkarak doku aralarındaki mikroplara ulaşabilirler.

  • Vücuda mikrop girdiğinde (enfeksiyon anında) sayıları katlanarak artar; mikropları fagositozla yutarak veya kimyasal antikorlar üreterek etkisiz kılarlar.

• Kan Pulcukları (Trombositler):

  • Tam bir hücre yapısında olmayıp kemik iliğindeki dev hücrelerin sitoplazma parçacıklarıdır. Çekirdekleri yoktur.

  • Damar bütünlüğü bozulduğunda ve kanama meydana geldiğinde hasarlı bölgeye tutunarak pıhtı tıkacı oluştururlar ve kan kaybını durdururlar.