🎓 7. Sınıf Fiillerde Yapı Test 3 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, "Fiillerde Yapı" konusunu tüm yönleriyle ele alarak, fiillerin oluşum şekillerini, çekim özelliklerini ve türlerini anlamana yardımcı olacak. Testteki sorular, fiillerin basit, türemiş, birleşik olma durumlarından, birleşik fiillerin kendi içindeki çeşitlerine, fiil kiplerine ve olumsuzluk eklerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsıyor. Bu notları dikkatlice okuyarak konuya tam hakim olabilir, benzer sorularda hata yapma riskini en aza indirebilirsin. Haydi başlayalım! 💪

1. Fiillerde Yapı: Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller

Fiiller, cümledeki iş, oluş, hareket bildiren sözcüklerdir. Yapılarına göre üç ana gruba ayrılırlar:

• Basit Fiiller: Hiçbir yapım eki almamış, sadece kök halinde olan veya çekim eki almış fiillerdir. Anlamları değişmez.
  • Örnek: gel-mek, oku-mak, gör-mek, sev-mek.
  • Cümle Örneği: "Kitabı okudum." (oku-du-m)
  • 💡 İpucu: Bir fiilin basit olup olmadığını anlamak için, üzerindeki tüm ekleri çıkar ve kalan kısmın anlamlı bir fiil kökü olup olmadığına bak. Yapım eki almamışsa basittir.
• Türemiş Fiiller: İsim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım eki, sözcüğün anlamını veya türünü değiştirir.
  • Örnek: göz-le-mek (isimden fiil), baş-la-mak (isimden fiil), av-la-mak (isimden fiil), hazır-lan-mak (isimden fiil), ye-dir-mek (fiilden fiil), yok-la-mak (isimden fiil).
  • Cümle Örneği: "Çocuklar bahçede oynadılar." (oyun-a-mak → oyna-dı-lar)
  • ⚠️ Dikkat: Yapım ekleri fiilin anlamını tamamen değiştirebilir veya yeni bir fiil türetebilir. Örneğin, "gör-" fiiline "-üş" eki gelince "görüş-" fiili oluşur.
• Birleşik Fiiller: En az iki sözcüğün bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan fiillerdir. Üç çeşidi vardır:
  • a. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller: Bir isimden sonra "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" yardımcı fiillerinden birinin gelmesiyle oluşur.
    • Örnek: fark etmek, reddetmek (red + etmek), halletmek (hal + etmek), hasta olmak, göç eylemek.
    • Cümle Örneği: "Bu durumu hemen halletmeliyiz."
    • 💡 İpucu: Eğer isimle yardımcı fiil birleşirken ses düşmesi (kayıp) veya ses türemesi (eklenme) olursa bitişik yazılırlar (kaybolmak, zannetmek). Yoksa ayrı yazılırlar.
  • b. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Genellikle bir isim ve bir fiilin birleşerek deyimleşmesiyle oluşan, gerçek anlamlarından uzaklaşmış fiillerdir. Çoğu deyim bu gruba girer.
    • Örnek: imza atmak, vaz geçmek, akıl ermemek, kulak kabartmak, göz yummak.
    • Cümle Örneği: "Bu teklife vazgeçtim."
    • ⚠️ Dikkat: Bu tür fiiller genellikle ayrı yazılır ve anlamları sözlük anlamlarından farklıdır.
  • c. Kurallı (Özel) Birleşik Fiiller: İki fiilin belirli kurallara göre birleşmesiyle oluşur ve her zaman bitişik yazılırlar. Dört çeşidi vardır:
    • Yeterlilik Fiili (-e/a bil-): Bir işi yapabilme, gücü yetme veya ihtimal anlamı katar.
      • Örnek: yapabilmek, çözebilmek, gelebilmek.
      • Cümle Örneği: "Bu sorunu çözebilirim."
      • ⚠️ Dikkat: Yeterlilik fiilinin olumsuzu "-e/a -me" şeklindedir ve sıkça karıştırılır. "Yapabilirim" → "Yapamam" (yap-a-ma-m).
    • Tezlik Fiili (-i/ı ver-): Bir işin çabucak, kolayca veya aniden yapıldığı anlamını katar.
      • Örnek: gelivermek, düşüvermek, susuvermek, unutuvermek.
      • Cümle Örneği: "Misafirler aniden geliverdi."
    • Sürerlik Fiili (-e/a kal-, -e/a dur-, -e/a gel-): Bir işin devam ettiğini, sürdüğünü bildirir.
      • Örnek: bakakalmak, süregelmek, yazadurmak, konuşadurmak.
      • Cümle Örneği: "Bu gelenek asırlardır süregelmiş."
    • Yaklaşma Fiili (-e/a yaz-): Bir işin olmasına ramak kaldığını, az kalsın gerçekleşeceğini bildirir.
      • Örnek: düşeyazmak, öleyazmak, bayılayazmak.
      • Cümle Örneği: "Merdivenlerden düşeyazdım."

2. Fiillerde Anlam ve Çekim

Fiiller, kip ve kişi ekleri alarak çekimlenirler. Bu ekler fiile zaman veya dilek anlamı katar.

• Fiil Kipleri: Fiilin gerçekleşme zamanını (haber kipleri) veya bir dileği, şartı, emri (dilek kipleri) bildirir.
  • Haber Kipleri (Zaman Kipleri):
    • Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin yapıldığına şahit olunduğunu bildirir.
      • Örnek: geldim, okudun.
    • Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin yapıldığının başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini bildirir.
      • Örnek: gelmişim, okumuşsun.
      • Cümle Örneği: "Sınavdan düşük not alınca çok üzülmüş." (Başkası anlattı veya sonradan fark edildi.)
    • Şimdiki Zaman (-yor, -mekte, -makta): Eylemin şu anda yapıldığını bildirir.
      • Örnek: geliyorum, okumaktasın.
    • Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin gelecekte yapılacağını bildirir.
      • Örnek: geleceksin, okuyacak.
    • Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlık olduğunu veya genel bir yargıyı bildirir.
      • Örnek: gelirim, okursun.
  • Dilek Kipleri (Tasarı Kipleri):
    • Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılmasının gerekli olduğunu bildirir.
      • Örnek: gelmeliyim, okumalısın.
      • Cümle Örneği: "Kurallara uymalısın."
    • Şart Kipi (-sa, -se): Eylemin bir şarta bağlı olduğunu bildirir.
      • Örnek: gelsem, okusan.
      • Cümle Örneği: "Keşke sinemaya gitsek."
    • İstek Kipi (-a, -e): Eylemin yapılmasını isteme anlamı katar.
      • Örnek: geleyim, okuyasın.
      • Cümle Örneği: "O kitabı ben okuyayım."
    • Emir Kipi (Eki yoktur): Eylemin yapılmasını emretme, buyurma anlamı katar. Kişi ekleriyle çekimlenir.
      • Örnek: gel (sen), gelin (siz), gelsin (o).
• Olumsuz Fiiller: Fiil kök veya gövdesine "-me, -ma" olumsuzluk ekinin getirilmesiyle oluşur.
  • Örnek: gel-me-mek, oku-ma-mak, büyü-me-mek.
  • Cümle Örneği: "Artık çocukça davranmayalım." (davran-ma-ya-lım)
  • ⚠️ Dikkat: Şimdiki zaman eki "-yor" geldiğinde "-me, -ma" eki "-mı, -mi, -mu, -mü" şekline dönüşebilir. (gelmiyor, okumuyor).
• Çekimli Fiil ve Fiilimsi Farkı:
  • Çekimli Fiil: Kip ve kişi eki almış, cümlede genellikle yüklem görevi gören sözcüklerdir. Bir işin ne zaman ve kim tarafından yapıldığını bildirir.
    • Örnek: "Rüzgârlar esiyor." (es-i-yor) → Şimdiki zaman, 3. tekil kişi.
    • Örnek: "Denizleri seyrediyorum." (seyret-i-yor-um) → Şimdiki zaman, 1. tekil kişi.
    • Örnek: "Çiçekleri tattım." (tat-tı-m) → Görülen geçmiş zaman, 1. tekil kişi.
  • Fiilimsi (Eylemsi): Fiil kök veya gövdelerine fiilimsi ekleri (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) getirilerek oluşturulan, fiil özelliğini kaybedip cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Asla kip ve kişi eki almazlar.
    • Örnek: "Çiçeklerin en solmazını." (sol-maz-ı-nı) → Burada "solmaz" sözcüğü, "solmak" fiilinden "-maz" sıfat-fiil ekiyle türemiş bir fiilimsidir. "Hangi çiçekler? Solmaz çiçekler." şeklinde sıfat görevi üstlenmiştir.
    • 💡 İpucu: Bir sözcüğün çekimli fiil mi yoksa fiilimsi mi olduğunu anlamak için, kip ve kişi eki alıp almadığına bak. Alıyorsa çekimli fiildir, almıyorsa fiilimsidir.

Bu ders notları, "Fiillerde Yapı" konusunun temel taşlarını oluşturuyor. Her bir maddeyi dikkatle inceleyerek, bol bol örnek çözerek ve özellikle "Dikkat" ile "İpucu" kısımlarına odaklanarak konuya tam anlamıyla hakim olabilirsin. Başarılar dilerim! 🌟