💡 5. Sınıf Fen Bilimleri: Bağımlı, bağımsız, kontrol değişkenleri Çözümlü Örnekler
1
Çözümlü Örnek
Kolay Seviye
🌱 Bitki Gelişimi Deneyi
Bir öğrenci, özdeş iki saksıya aynı tür bitki ekiyor. Her iki saksıyı da güneş alan bir pencere önüne koyuyor. Birinci saksıya her gün \( 1 \) bardak su verirken, ikinci saksıya hiç su vermiyor. Bir hafta sonra birinci saksıdaki bitkinin büyüdüğünü, ikinci saksıdaki bitkinin kuruduğunu gözlemliyor.
Bu deneydeki değişkenleri belirleyiniz.
Çözüm ve Açıklama
Bu deneyde bitkilerin büyümesini etkileyen faktör "su" miktarıdır. Değişkenleri şu şekilde sıralayabiliriz:
✅ Bağımsız Değişken: Bizim değiştirdiğimiz faktördür. Burada saksılara verilen su miktarı bağımsız değişkendir.
✅ Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene göre sonucu değişen faktördür. Burada bitkinin gelişim durumu (büyüme miktarı) bağımlı değişkendir.
✅ Kontrol Edilen Değişken: Deney boyunca sabit tutulan faktörlerdir. Bitki türü, saksı büyüklüğü, güneş ışığı miktarı ve toprak türü kontrol edilen değişkenlerdir.
2
Çözümlü Örnek
Orta Seviye
💡 Ampul Parlaklığı Deneyi - 1
Bir öğrenci, bir pil ve bir ampulden oluşan basit bir elektrik devresi kuruyor. Daha sonra devreye aynı özelliklerde bir pil daha ekliyor ve ampulün daha parlak yandığını fark ediyor.
Bu deneydeki bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenler nelerdir?
👉 Bağımsız Değişken: Sayısını değiştirdiğimiz pil sayısı bağımsız değişkendir.
👉 Bağımlı Değişken: Pil sayısına bağlı olarak değişen ampul parlaklığı bağımlı değişkendir.
👉 Kontrol Edilen Değişken: Deneyde sabit kalan ampul sayısı, kablo uzunluğu ve anahtarın durumu kontrol edilen değişkenlerdir.
3
Çözümlü Örnek
Orta Seviye
🌡️ Sıvıların Isınması Deneyi
Özdeş iki kaba farklı miktarlarda su konuluyor. Birinci kaba \( 100 \) ml, ikinci kaba \( 300 \) ml su dolduruluyor. Her iki kap da özdeş ısıtıcılarla \( 5 \) dakika boyunca ısıtılıyor. Süre sonunda birinci kaptaki suyun sıcaklığının daha fazla arttığı görülüyor.
Bu deneyin değişkenlerini yazınız.
Çözüm ve Açıklama
Isınma miktarının madde miktarına bağlı olup olmadığını test eden bu deneyde:
📌 Bağımsız Değişken: Kaplara koyduğumuz farklı miktardaki su miktarı (kütle) bağımsız değişkendir.
📌 Bağımlı Değişken: Su miktarına göre değişen sıcaklık artışı bağımlı değişkendir.
📌 Kontrol Edilen Değişken: Sabit tutulan ısıtıcı gücü, ısıtma süresi ve suyun ilk sıcaklığı kontrol edilen değişkenlerdir.
4
Çözümlü Örnek
Yeni Nesil Soru
🏎️ Sürtünme Kuvveti ve Yüzeyler
Ali, oyuncak arabasını önce mermer zeminde, sonra halı zeminde aynı hızla fırlatıyor. Arabanın mermer zeminde \( 200 \) cm, halı zeminde ise \( 50 \) cm yol alıp durduğunu ölçüyor.
Ali'nin yaptığı bu araştırmanın hipotezi ve değişkenleri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
Çözüm ve Açıklama
Ali, yüzey cinsinin hareket mesafesine etkisini araştırmaktadır.
🔍 Hipotez: "Zemin pürüzlülüğü arttıkça arabanın aldığı yol azalır."
🔍 Bağımsız Değişken: Değiştirilen yüzeyin cinsi (mermer ve halı).
🔍 Bağımlı Değişken: Yüzeye göre değişen arabanın aldığı yol mesafesi.
🔍 Kontrol Edilen Değişken: Sabit tutulan oyuncak araba, fırlatma hızı ve tekerlek yapısı.
5
Çözümlü Örnek
Günlük Hayattan Örnek
☕ Şekerin Çözünme Hızı
Ayşe, bir bardak sıcak çaya ve bir bardak soğuk çaya aynı miktarda küp şeker atıyor. Sıcak çaydaki şekerin çok daha hızlı çözündüğünü fark ediyor.
Günlük hayattan bu örnekte bağımsız değişken nedir?
Çözüm ve Açıklama
Ayşe'nin gözleminde sonucu etkileyen temel fark sıcaklıktır:
✅ Bağımsız Değişken: Çayların sıcaklığı (Sıcak ve soğuk olması).
✅ Bağımlı Değişken: Sıcaklığa bağlı olarak değişen şekerin çözünme süresi.
✅ Kontrol Edilen Değişken: Her iki bardaktaki çay miktarı, şeker miktarı ve şekerin cinsi.
6
Çözümlü Örnek
Zor Seviye
💡 Ampul Parlaklığı Deneyi - 2
Bir elektrik devresinde \( 2 \) pil ve \( 1 \) ampul bulunmaktadır. Öğrenci, pil sayısını sabit tutarak devreye \( 2 \) ampul daha ekliyor. Toplam \( 3 \) ampul olduğunda parlaklığın azaldığını görüyor.
Bu deneydeki değişkenleri gruplandırınız.
Çözüm ve Açıklama
Bu sefer pil sayısı değil, ampul sayısı değiştirilmiştir:
⚡ Bağımsız Değişken: Sayısı artırılan ampul sayısı bağımsız değişkendir.
⚡ Bağımlı Değişken: Ampul sayısına göre değişen ampul parlaklığı bağımlı değişkendir.
⚡ Kontrol Edilen Değişken: Değiştirilmeyen pil sayısı ve bağlantı kabloları kontrol edilen değişkenlerdir.
7
Çözümlü Örnek
Günlük Hayattan Örnek
🍳 Yumurta Pişirme Süresi
Bir aşçı, özdeş iki ocaktan birini yüksek ateşe, diğerini kısık ateşe ayarlıyor. Aynı büyüklükteki cezvelere aynı miktarda su ve birer yumurta koyuyor. Yüksek ateşteki yumurtanın daha çabuk piştiğini gözlemliyor.
Bu durumdaki kontrol edilen değişkenleri yazınız.
Çözüm ve Açıklama
Aşçının deneyinde sabit tuttuğu (kontrol ettiği) unsurlar şunlardır:
🥚 Yumurta büyüklüğü ve türü.
💧 Cezvedeki su miktarı.
🍳 Cezvelerin yapıldığı malzeme (özdeş cezveler).
🔥 Not: Burada bağımsız değişken ateşin şiddeti (ısı miktarı), bağımlı değişken ise pişme süresidir.
8
Çözümlü Örnek
Yeni Nesil Soru
🏀 Topun Zıplama Mesafesi
Bir sporcu, basketbol topunu sırasıyla \( 1 \) metre, \( 2 \) metre ve \( 3 \) metre yükseklikten beton zemine bırakıyor. Topun her seferinde farklı yüksekliklere geri zıpladığını not ediyor.
Bu deneyde "Topun geri zıplama yüksekliği" hangi değişkeni temsil eder?
Çözüm ve Açıklama
Deneyin kurgusunu inceleyelim:
🏀 Sporcu topu bıraktığı yüksekliği kendisi değiştiriyor. Yani bırakılma yüksekliği bağımsız değişkendir.
🏀 Topun yere çarpıp geri çıkabildiği yükseklik, bırakıldığı yüksekliğe göre değişmektedir. Bu yüzden topun geri zıplama yüksekliğiBağımlı Değişken'dir.
🏀 Deneyde kullanılan topun cinsi ve zeminin türü (beton) ise kontrol edilen değişkendir.
5. Sınıf Fen Bilimleri: Bağımlı, bağımsız, kontrol değişkenleri Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
🌱 Bitki Gelişimi Deneyi
Bir öğrenci, özdeş iki saksıya aynı tür bitki ekiyor. Her iki saksıyı da güneş alan bir pencere önüne koyuyor. Birinci saksıya her gün \( 1 \) bardak su verirken, ikinci saksıya hiç su vermiyor. Bir hafta sonra birinci saksıdaki bitkinin büyüdüğünü, ikinci saksıdaki bitkinin kuruduğunu gözlemliyor.
Bu deneydeki değişkenleri belirleyiniz.
Çözüm:
Bu deneyde bitkilerin büyümesini etkileyen faktör "su" miktarıdır. Değişkenleri şu şekilde sıralayabiliriz:
✅ Bağımsız Değişken: Bizim değiştirdiğimiz faktördür. Burada saksılara verilen su miktarı bağımsız değişkendir.
✅ Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene göre sonucu değişen faktördür. Burada bitkinin gelişim durumu (büyüme miktarı) bağımlı değişkendir.
✅ Kontrol Edilen Değişken: Deney boyunca sabit tutulan faktörlerdir. Bitki türü, saksı büyüklüğü, güneş ışığı miktarı ve toprak türü kontrol edilen değişkenlerdir.
Örnek 2:
💡 Ampul Parlaklığı Deneyi - 1
Bir öğrenci, bir pil ve bir ampulden oluşan basit bir elektrik devresi kuruyor. Daha sonra devreye aynı özelliklerde bir pil daha ekliyor ve ampulün daha parlak yandığını fark ediyor.
Bu deneydeki bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenler nelerdir?
👉 Bağımsız Değişken: Sayısını değiştirdiğimiz pil sayısı bağımsız değişkendir.
👉 Bağımlı Değişken: Pil sayısına bağlı olarak değişen ampul parlaklığı bağımlı değişkendir.
👉 Kontrol Edilen Değişken: Deneyde sabit kalan ampul sayısı, kablo uzunluğu ve anahtarın durumu kontrol edilen değişkenlerdir.
Örnek 3:
🌡️ Sıvıların Isınması Deneyi
Özdeş iki kaba farklı miktarlarda su konuluyor. Birinci kaba \( 100 \) ml, ikinci kaba \( 300 \) ml su dolduruluyor. Her iki kap da özdeş ısıtıcılarla \( 5 \) dakika boyunca ısıtılıyor. Süre sonunda birinci kaptaki suyun sıcaklığının daha fazla arttığı görülüyor.
Bu deneyin değişkenlerini yazınız.
Çözüm:
Isınma miktarının madde miktarına bağlı olup olmadığını test eden bu deneyde:
📌 Bağımsız Değişken: Kaplara koyduğumuz farklı miktardaki su miktarı (kütle) bağımsız değişkendir.
📌 Bağımlı Değişken: Su miktarına göre değişen sıcaklık artışı bağımlı değişkendir.
📌 Kontrol Edilen Değişken: Sabit tutulan ısıtıcı gücü, ısıtma süresi ve suyun ilk sıcaklığı kontrol edilen değişkenlerdir.
Örnek 4:
🏎️ Sürtünme Kuvveti ve Yüzeyler
Ali, oyuncak arabasını önce mermer zeminde, sonra halı zeminde aynı hızla fırlatıyor. Arabanın mermer zeminde \( 200 \) cm, halı zeminde ise \( 50 \) cm yol alıp durduğunu ölçüyor.
Ali'nin yaptığı bu araştırmanın hipotezi ve değişkenleri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
Çözüm:
Ali, yüzey cinsinin hareket mesafesine etkisini araştırmaktadır.
🔍 Hipotez: "Zemin pürüzlülüğü arttıkça arabanın aldığı yol azalır."
🔍 Bağımsız Değişken: Değiştirilen yüzeyin cinsi (mermer ve halı).
🔍 Bağımlı Değişken: Yüzeye göre değişen arabanın aldığı yol mesafesi.
🔍 Kontrol Edilen Değişken: Sabit tutulan oyuncak araba, fırlatma hızı ve tekerlek yapısı.
Örnek 5:
☕ Şekerin Çözünme Hızı
Ayşe, bir bardak sıcak çaya ve bir bardak soğuk çaya aynı miktarda küp şeker atıyor. Sıcak çaydaki şekerin çok daha hızlı çözündüğünü fark ediyor.
Günlük hayattan bu örnekte bağımsız değişken nedir?
Çözüm:
Ayşe'nin gözleminde sonucu etkileyen temel fark sıcaklıktır:
✅ Bağımsız Değişken: Çayların sıcaklığı (Sıcak ve soğuk olması).
✅ Bağımlı Değişken: Sıcaklığa bağlı olarak değişen şekerin çözünme süresi.
✅ Kontrol Edilen Değişken: Her iki bardaktaki çay miktarı, şeker miktarı ve şekerin cinsi.
Örnek 6:
💡 Ampul Parlaklığı Deneyi - 2
Bir elektrik devresinde \( 2 \) pil ve \( 1 \) ampul bulunmaktadır. Öğrenci, pil sayısını sabit tutarak devreye \( 2 \) ampul daha ekliyor. Toplam \( 3 \) ampul olduğunda parlaklığın azaldığını görüyor.
Bu deneydeki değişkenleri gruplandırınız.
Çözüm:
Bu sefer pil sayısı değil, ampul sayısı değiştirilmiştir:
⚡ Bağımsız Değişken: Sayısı artırılan ampul sayısı bağımsız değişkendir.
⚡ Bağımlı Değişken: Ampul sayısına göre değişen ampul parlaklığı bağımlı değişkendir.
⚡ Kontrol Edilen Değişken: Değiştirilmeyen pil sayısı ve bağlantı kabloları kontrol edilen değişkenlerdir.
Örnek 7:
🍳 Yumurta Pişirme Süresi
Bir aşçı, özdeş iki ocaktan birini yüksek ateşe, diğerini kısık ateşe ayarlıyor. Aynı büyüklükteki cezvelere aynı miktarda su ve birer yumurta koyuyor. Yüksek ateşteki yumurtanın daha çabuk piştiğini gözlemliyor.
Bu durumdaki kontrol edilen değişkenleri yazınız.
Çözüm:
Aşçının deneyinde sabit tuttuğu (kontrol ettiği) unsurlar şunlardır:
🥚 Yumurta büyüklüğü ve türü.
💧 Cezvedeki su miktarı.
🍳 Cezvelerin yapıldığı malzeme (özdeş cezveler).
🔥 Not: Burada bağımsız değişken ateşin şiddeti (ısı miktarı), bağımlı değişken ise pişme süresidir.
Örnek 8:
🏀 Topun Zıplama Mesafesi
Bir sporcu, basketbol topunu sırasıyla \( 1 \) metre, \( 2 \) metre ve \( 3 \) metre yükseklikten beton zemine bırakıyor. Topun her seferinde farklı yüksekliklere geri zıpladığını not ediyor.
Bu deneyde "Topun geri zıplama yüksekliği" hangi değişkeni temsil eder?
Çözüm:
Deneyin kurgusunu inceleyelim:
🏀 Sporcu topu bıraktığı yüksekliği kendisi değiştiriyor. Yani bırakılma yüksekliği bağımsız değişkendir.
🏀 Topun yere çarpıp geri çıkabildiği yükseklik, bırakıldığı yüksekliğe göre değişmektedir. Bu yüzden topun geri zıplama yüksekliğiBağımlı Değişken'dir.
🏀 Deneyde kullanılan topun cinsi ve zeminin türü (beton) ise kontrol edilen değişkendir.