🎓 9. sınıf Tarih ve Zaman Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 9. sınıf Tarih ve Zaman Test 2'de karşına çıkabilecek temel konuları kapsamaktadır. Tarih biliminin tanımı, özellikleri, yardımcı bilim dalları, Türk takvimleri, zaman kavramları ve tarih hesaplamaları gibi önemli başlıkları özetleyerek sınav öncesi hızlı bir tekrar yapmanı sağlayacaktır. Konuları iyi anlayarak ve kritik ipuçlarına dikkat ederek başarıya ulaşabilirsin! 🚀

1. Tarih Biliminin Tanımı, Konusu ve Özellikleri

• Tarihin Tanımı: Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının her türlü faaliyetini, meydana getirdiği eserleri ve bu faaliyetler sonucunda ortaya çıkan değişimleri; yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayanarak inceleyen bir bilim dalıdır.
• Tarihin Konusu: Tarihin konusu insandır ve insanın yaptığı her şeydir. Dinler, göçler, sanat eserleri, teknolojik gelişmeler, savaşlar, barışlar, siyasi olaylar, sosyal değişimler gibi insan faaliyetleri tarihin ilgi alanına girer.
• ⚠️ Dikkat: Doğal afetler (deprem, sel, volkanik patlama gibi) doğrudan tarihin konusu değildir. Ancak bu afetlerin insan toplulukları üzerindeki etkileri (göçler, şehirlerin yıkılması, kültürel değişimler, yeni inançların ortaya çıkışı vb.) tarihin konusu olabilir.
• Tarih Biliminin Özellikleri:
  • Deney ve gözlem yapılamaz. Geçmişteki bir olayı laboratuvarda tekrar canlandırmak veya gözlemlemek mümkün değildir.
  • Olaylar tekrarlanamaz ve bu nedenle genelleme yapmak zordur. Her tarihi olay kendine özgüdür ve farklı koşullar altında gerçekleşmiştir.
  • Mutlak doğrular yoktur; yeni belgeler ve bulgularla mevcut bilgiler değişebilir veya derinleşebilir.
  • Objektiflik önemlidir ancak tarihçinin bakış açısı, yaşadığı dönem ve kültürü tamamen tarafsız olmayabilir. Bu nedenle farklı tarihçilerin aynı olaylara farklı yorumlar getirmesi doğaldır.
  • Neden-sonuç ilişkisi kurar. Olayların niçin ve nasıl meydana geldiğini araştırır. Örneğin, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuçları İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasına neden olmuştur.
  • Yer ve zaman belirtmek zorundadır. "Nerede, ne zaman, kim tarafından, niçin, nasıl" sorularına cevap arar.
• Tarihin Amacı ve Faydaları:
  • Geçmişten ders çıkararak geleceği planlamaya yardımcı olur. "Geçmişini bilmeyen geleceğine yön veremez." sözü bu durumu özetler.
  • Toplumların kimliklerini anlamalarını, milli ve evrensel değerleri öğrenmelerini sağlar.
  • Olaylara geniş bir perspektiften bakma ve eleştirel düşünme yeteneği kazandırır.

2. Tarihe Yardımcı Bilim Dalları

Tarih, geçmişi aydınlatırken birçok farklı bilim dalından yararlanır. İşte başlıcaları:

• Kronoloji (Zaman Bilimi) 📅: Olayların zamanını tespit eder ve oluş sırasına göre düzenler. Tarihi olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini anlamak için kritik öneme sahiptir.
• Diplomasi (Belge Bilimi) 📜: Devletlerarası antlaşmalar, fermanlar, yazışmalar gibi siyasi belgelerin türünü, şeklini ve içeriğini inceler.
• Etnografya (Kültür Bilimi) 🕺💃: Toplumların örf, adet, gelenek, inanç ve yaşayışlarını, yani kültürlerini inceler. Geçmiş toplumların sosyal yapısını anlamamıza yardımcı olur.
• Paleografya (Eski Yazı Bilimi) ✍️: Geçmiş uygarlıklara ait yazıları, alfabeleri ve bunların zaman içindeki değişimlerini inceler. Eski metinlerin okunmasını sağlar.
• Epigrafi (Kitabeler Bilimi) 🗿: Taş, mermer, metal gibi sert yüzeyler üzerine yazılmış yazıtları (kitabeleri) inceler. Örneğin, Orhun Yazıtları bu bilim dalı sayesinde okunmuştur.
• Arkeoloji (Kazı Bilimi) ⛏️: Toprak ve su altındaki eski yerleşim yerlerini kazarak tarihi eserleri, kalıntıları ortaya çıkarır. Özellikle yazının icadından önceki dönemler hakkında bilgi edinmemizi sağlar.
• Nümizmatik (Para Bilimi) 💰: Eski paraları inceler. Paraların üzerindeki yazılar, resimler ve metaller, dönemin ekonomisi, sanatı ve siyasi yapısı hakkında önemli bilgiler verir.
• Heraldik (Arma Bilimi) 🛡️: Armaları, mühürleri ve bayrakları inceler. Devletlerin veya ailelerin sembollerini ve anlamlarını açıklar.
• Filoloji (Dil Bilimi) 🗣️: Dillerin tarihini, gelişimini ve yapısını inceler. Eski metinlerin doğru anlaşılmasına katkıda bulunur.
• Antropoloji (İnsan Bilimi) 🧑‍🤝‍🧑: İnsan ırklarının kökenini, gelişimini, fiziksel ve kültürel özelliklerini inceler.
• Coğrafya 🗺️: Tarihi olayların geçtiği mekanları inceler, olayların coğrafi koşullarla ilişkisini açıklar.
• Sosyoloji 👨‍👩‍👧‍👦: Toplumların yapısını, işleyişini ve değişimini inceler. Tarihi olayların toplumsal etkilerini anlamamıza yardımcı olur.

3. Takvim Bilgisi ve Zaman Kavramları

Takvimlerin Oluşturulma Esasları

• Ay Yılı Esaslı Takvimler 🌙: Ay'ın Dünya etrafındaki dönüşünü esas alır. Bir yıl yaklaşık 354 gündür. Örneğin, Hicri Takvim.
• Güneş Yılı Esaslı Takvimler ☀️: Dünya'nın Güneş etrafındaki dönüşünü esas alır. Bir yıl yaklaşık 365 gün 6 saattir. Örneğin, Miladi Takvim, On İki Hayvanlı Türk Takvimi.
• 💡 İpucu: Takvimlerin oluşturulması, gök cisimlerinin hareketlerinin gözlemlenmesi ve bilimsel gelişmelerin bir sonucudur. İnsanlar tarım, avcılık gibi faaliyetlerini düzenlemek için zamanı takip etme ihtiyacı duymuşlardır.

Türklerin Kullandığı Başlıca Takvimler

• On İki Hayvanlı Türk Takvimi 🐭🐮🐯:
  • Türklerin kullandığı ilk takvimdir.
  • Güneş yılı esaslıdır (365 gün).
  • Her yıla bir hayvan adı verilmiştir (fare, öküz, kaplan, tavşan vb.).
  • Köktürkler ve Uygurlar gibi eski Türk devletleri tarafından kullanılmıştır.
  • ⚠️ Dikkat: Bu takvimde hayvan adları aylara değil, yıllara verilmiştir. Her yıl farklı bir hayvan adıyla anılır.
• Hicri Takvim 🕌:
  • Ay yılı esaslıdır.
  • Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicretini (622 yılı) başlangıç kabul eder.
  • Türk ve İslam devletlerinde kullanılmıştır.
• Celali Takvim 🌾:
  • Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde Ömer Hayyam başkanlığındaki bir heyet tarafından hazırlanmıştır.
  • Güneş yılı esaslıdır. Özellikle tarım faaliyetlerini düzenlemek amacıyla kullanılmıştır.
• Rumi Takvim 💰:
  • Osmanlı Devleti'nde mali işlerde kullanılmıştır.
  • Güneş yılı esaslıdır. Miladi takvimden farklı olarak başlangıcı 1 Mart'tır.
• Miladi Takvim 🌍:
  • Günümüzde uluslararası alanda ve Türkiye'de kullanılan takvimdir (1 Ocak 1926'dan itibaren).
  • Güneş yılı esaslıdır.
  • Hz. İsa'nın doğumunu (0 kabul edilir) başlangıç kabul eder.
• 💡 İpucu: Türklerin takvim kullanma sırası genellikle şöyledir: On İki Hayvanlı Türk Takvimi → Hicri Takvim → Celali Takvim (Selçuklular) → Rumi Takvim (Osmanlılar) → Miladi Takvim (Cumhuriyet Dönemi).

Yazının İcadı ve Tarih Öncesi/Tarihi Çağlar

• Yazının icadı (MÖ 3200 civarı Sümerler tarafından) insanlık tarihinde bir dönüm noktasıdır. Yazı sayesinde bilgiler kalıcı hale gelmiş ve aktarımı kolaylaşmıştır.
• Tarih Öncesi Çağlar: Yazının icadından önceki dönemlerdir. Bu dönemler hakkında bilgiler arkeolojik kazılarla (çanak çömlekler, aletler, mağara resimleri vb.) elde edilir. (Örnek: Taş Devri, Maden Devri).
• Tarihi Çağlar: Yazının icadından sonraki dönemlerdir. Bilgiler yazılı belgelere (kitabeler, fermanlar, paralar, antlaşmalar vb.) dayanır.
• 💡 İpucu: Tarih bilimi, yazının icadından önceki dönemlerle de ilgilenir. Arkeoloji gibi yardımcı bilim dalları bu dönemleri aydınlatır.

MÖ (Milattan Önce) ve MS (Milattan Sonra) Kavramları ile Tarih Hesaplamaları

• MÖ (Milattan Önce): Hz. İsa'nın doğumundan önceki yıllardır. Sayılar büyüdükçe günümüze olan uzaklık artar, yani MÖ 3000, MÖ 2000'den daha eski bir tarihtir.
• MS (Milattan Sonra): Hz. İsa'nın doğumundan sonraki yıllardır. Sayılar büyüdükçe günümüze yaklaşılır.
• Tarihler Arası Fark Hesaplaması:
  • İki MÖ tarih arasındaki fark: Büyük sayıdan küçük sayı çıkarılır.
    Örnek: MÖ 3200 ile MÖ 700 arasındaki fark: $3200 - 700 = 2500$ yıl.
  • İki MS tarih arasındaki fark: Büyük sayıdan küçük sayı çıkarılır.
    Örnek: MS 900 ile MS 365 arasındaki fark: $900 - 365 = 535$ yıl.
  • Bir MÖ ve bir MS tarih arasındaki fark: İki sayı toplanır.
    Örnek: MÖ 1500 ile MS 2000 arasındaki fark: $1500 + 2000 = 3500$ yıl.
    Örnek: MÖ 4000 ile MS 500 arasındaki fark: $4000 + 500 = 4500$ yıl.
• ⚠️ Dikkat: Tarih hesaplamalarında MÖ ve MS kavramlarına çok dikkat etmelisin. Özellikle MÖ yıllarında sayı büyüdükçe günümüzden uzaklaşıldığını unutma!

Yüzyıl Hesaplamaları

• Bir yılın hangi yüzyıla ait olduğunu bulmak için aşağıdaki kuralları uygulayabilirsin:
  • Yılın son iki basamağı "00" ise, ilk iki basamak doğrudan yüzyılı verir.
    Örnek: 1500 yılı = 15. yüzyıl.
  • Yılın son iki basamağı "00" değilse, yılın ilk iki basamağına "1" eklenir.
    Örnek: 1789 yılı = $17 + 1 = 18$. yüzyıl.
    Örnek: 99 yılı = $0 + 1 = 1$. yüzyıl.
    Örnek: 1923 yılı = $19 + 1 = 20$. yüzyıl.
• MÖ yıllarında da aynı kural geçerlidir:
  Örnek: MÖ 550 yılı = $5 + 1 = 6$. yüzyıl (MÖ 6. yüzyıl).
  Örnek: MÖ 3200 yılı = $32 + 1 = 33$. yüzyıl (MÖ 33. yüzyıl).
• 💡 İpucu: Yüzyıl hesaplamaları, tarihi olayları zamansal olarak konumlandırmak için çok önemlidir. Örneğin, İstanbul'un fethi 1453 yılında gerçekleştiği için $14 + 1 = 15$. yüzyılda meydana gelmiştir.