Sorunun Çözümü
Bir deneydeki değişkenleri doğru bir şekilde belirlemek için şu tanımları göz önünde bulundurmalıyız:
- Bağımsız değişken: Deneyi yapan kişinin kasıtlı olarak değiştirdiği değişkendir. "Ben neyi değiştiriyorum?" sorusunun cevabıdır.
- Bağımlı değişken: Bağımsız değişkendeki değişime bağlı olarak gözlemlenen veya ölçülen sonuçtur. "Neyi gözlemliyorum/ölçüyorum?" sorusunun cevabıdır.
- Kontrol edilen değişken: Deney boyunca sabit tutulan, değiştirilmeyen değişkenlerdir. Bu değişkenler, bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisini net bir şekilde görebilmek için sabit tutulur.
Şimdi verilen deneyi inceleyelim:
- Deneyin amacı: Maddelerin iletkenliklerini tespit etmek.
- Değiştirilen şey: Öğrenci, test uçları arasına önce porselen kupa, daha sonra aynı boyutta metal kupa bağlamıştır. Yani, madde cinsi değiştirilmiştir. Bu durumda, Madde cinsi bağımsız değişkendir.
- Gözlemlenen sonuç: Ampulün yanıp yanmama durumu kontrol edilmiştir. Ampulün yanması, maddenin elektriği ilettiğini (iletken olduğunu), yanmaması ise iletmediğini (yalıtkan olduğunu) gösterir. Dolayısıyla, gözlemlenen şey elektrik iletkenliğidir. Bu durumda, Elektrik iletkenliği bağımlı değişkendir.
- Sabit tutulan şeyler: Deney düzeneğinde pil, ampul ve devre elemanları aynı kalmıştır. Özellikle pilin sayısı veya gerilimi, ampulün cinsi/sayısı gibi faktörler değiştirilmemiştir. Soruda verilen seçeneklerde "Pil sayısı" kontrol edilen değişken olarak belirtilmiştir ki bu doğrudur. Devrenin güç kaynağı sabit tutulmalıdır.
Bu analizlere göre seçenekleri değerlendirelim:
- A) Bağımsız değişken: Madde cinsi, Bağımlı değişken: Elektrik iletkenliği, Kontrol edilen değişken: Pil sayısı - Bu seçenek, yaptığımız analizle tamamen uyumludur.
- B) Bağımsız değişken: Ampulün yanma durumu, Bağımlı değişken: Madde cinsi, Kontrol edilen değişken: Ampul sayısı - Yanlış. Ampulün yanma durumu bağımlı değişkendir, madde cinsi bağımsız değişkendir.
- C) Bağımsız değişken: Madde cinsi, Bağımlı değişken: Ampulün yanma durumu, Kontrol edilen değişken: Elektrik iletkenliği - Kontrol edilen değişken olarak "Elektrik iletkenliği" verilmesi yanlıştır, çünkü elektrik iletkenliği bağımlı değişkendir, yani ölçülen sonuçtur.
- D) Bağımsız değişken: Pil sayısı, Bağımlı değişken: Elektrik iletkenliği, Kontrol edilen değişken: Madde cinsi - Yanlış. Pil sayısı kontrol edilen değişkendir, madde cinsi ise bağımsız değişkendir.
Bu nedenle, doğru değişken eşleştirmesi A seçeneğinde verilmiştir.
Cevap A seçeneğidir.