🎓 Etkin Vatandaşlık (Yaşayan Demokrasi) Ünite Değerlendirme Test 7 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, "Etkin Vatandaşlık (Yaşayan Demokrasi)" ünitesi kapsamında ele alınan temel demokrasi ilkeleri, insan hakları, Türk devlet geleneğindeki yönetim anlayışları, Türkiye Cumhuriyeti'nin temel nitelikleri ve Milli Mücadele dönemi gibi konuları kapsamaktadır. Sınav öncesi son tekrarınızı yapmanız için özenle hazırlanmıştır.

1. Demokrasinin Temel İlkeleri ve İnsan Hakları ⚖️

• Özgürlük: Bireylerin düşünce ve davranışlarında herhangi bir kısıtlamaya veya zorlamaya bağlı olmaksızın hareket edebilmesidir. Örneğin, farklı görüşlerin özgürce dile getirilebilmesi, demokraside özgürlük ilkesinin önemli bir göstergesidir.
• ⚠️ Dikkat: Özgürlükler sınırsız değildir! Toplum düzenini ve başkalarının haklarını korumak amacıyla yasalarla sınırlandırılabilir. Sizin özgürlüğünüz, başkasının özgürlüğünün başladığı yerde biter.
• Eşitlik: Kanun önünde herkesin aynı haklara sahip olması, kimseye din, dil, ırk, cinsiyet, sosyal statü gibi nedenlerle ayrım yapılmamasıdır. Fırsat eşitliği de bu ilkenin önemli bir parçasıdır.
• 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi: Özellikle düşünce ve inanç özgürlüğünü vurgular. Bu bildirgeye göre, "Hiç kimse, yasalarla oluşturulan düzene zarar vermediği sürece inançları nedeniyle sorumlu tutulamaz." Bu madde, özgürlük ve eşitlik ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir.
• 1948 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi: Çalışma, işini serbestçe seçme, adil ve elverişli çalışma şartlarına sahip olma ve işsizlikten korunma gibi sosyal ve ekonomik hakları da kapsar. Bu da eşitlik ve sosyal adalet anlayışının bir yansımasıdır.

2. Türk Devlet Geleneğinde Yönetim Anlayışı 🕌⚔️

• Kut Anlayışı: İslamiyet öncesi Türk devletlerinde, devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılmasıdır. Bu yetkinin kan yoluyla hanedanın erkeklerine geçtiği kabul edilirdi. Bu durum, egemenliğin tanrısal kaynaklı olduğunu gösterir.
• Töre: Türk devletlerinde yazılı olmayan, ancak herkesin uymak zorunda olduğu kurallar bütünüdür. Hakan bile törelere aykırı davranamazdı. Töreler, hükümdarın yetkilerini sınırlayan ve hem halk hem de yönetici için geçerli olan bir hukuksal çerçeve sunmuştur.
• Kurultay (Toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü, önemli kararların alındığı danışma meclisidir. Hakanın eşi (Hatun) da Kurultay'a katılır, bu durum kadınlara verilen önemi gösterir.
• Kurultayın Görevleri: Veliathı belirlemek, törede değişiklik yapmak, savaş ve barış kararı vermek gibi önemli kararlar Kurultay'da alınırdı. Ancak Hakanın görevine son verme yetkisi genellikle Kurultay'da bulunmazdı, bu yetki daha çok hanedan içi dinamiklere bağlıydı.
• Meşveret: Akıl toplamak, danışmak anlamına gelir. Kurultay'da yapılan görüşmeler, farklı fikirlere saygı duyulduğunu ve ortak akılla hareket edildiğini gösterir.
• Sosyal Devlet Anlayışı: Hakanın yardıma muhtaç kişilerin ihtiyaçlarını gidermesi, halkın refah seviyesini yükseltmeye çalışması, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde sosyal devlet anlayışının varlığını gösterir.
• Osmanlı Devleti'nde Divan-ı Hümayun: Günümüzdeki Bakanlar Kuruluna benzer bir teşkilattır. Önemli konuların görüşüldüğü, şikayet ve davaların karara bağlandığı bir kurumdur. Yargı yetkisine de sahipti ve halka açıktı, din veya millet ayrımı yapmazdı.
• 💡 İpucu: Kut anlayışı, egemenliğin kaynağını tanrısal güçlere dayandırsa da, töre ve kurultay gibi mekanizmalar hükümdarın yetkilerini sınırlamıştır. Bu, mutlak bir monarşiden ziyade, belirli kurallara bağlı bir yönetim olduğunu gösterir.

3. Türkiye Cumhuriyeti'nin Temel Nitelikleri ve İlkeleri 🇹🇷

• Anayasanın İlk Dört Maddesi: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın ilk dört maddesi, devletin temel niteliklerini belirler ve değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez hükümler içerir. Bu maddeler, devletimizin kimliğini ve temel değerlerini korur.
• Madde 1: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.
• Madde 2: Türkiye Cumhuriyeti; toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir.
• Madde 3: Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli kanunda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Milli marşı İstiklal Marşı, başkenti Ankara'dır.
• Madde 4: Anayasanın 1 inci maddesindeki Devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2 nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesindeki hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez.
• Laiklik İlkesi: Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması, yasaların dini kurallara değil, akla ve bilime dayanmasıdır. Devletin tüm inançlara eşit mesafede durması, kimseye inancından dolayı baskı yapmaması ve ibadet özgürlüğünü güvence altına alması laikliğin gereğidir. Atatürk'e göre din ve mezhep vicdan işidir, politika aracı olarak kullanılamaz.
• ⚠️ Dikkat: İhtiyaç sahiplerine devletin yardım yapması (giyecek, yakacak gibi) laiklikle değil, sosyal devlet ilkesiyle ilgilidir. Laiklik, din ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alırken, sosyal devlet vatandaşlarının refahını sağlamayı amaçlar.
• Atatürk Milliyetçiliği: Irk üstünlüğüne dayanmayan, birleştirici ve bütünleştirici bir milliyetçilik anlayışıdır. Kendini Türk hisseden herkesi Türk milletinin ferdi olarak kabul eder. Farklı kültürel özellikleri ortak hedeflere yönelterek çağdaş bir millet oluşturmayı amaçlar.
• Hukuk Devleti: Devletin tüm eylem ve işlemlerinde hukuka bağlı olmasıdır. Kanunların üstünlüğü esastır. Herkes kanun önünde eşittir.
• Sosyal Devlet: Vatandaşlarının sosyal ve ekonomik refahını sağlamayı, sosyal adaleti gerçekleştirmeyi amaçlayan devlettir. Eğitim, sağlık gibi temel hizmetleri sunar.
• Demokratik Devlet: Yönetimin halkın egemenliğine dayandığı, özgürlük ve eşitlik gibi temel ilkelerin uygulandığı devlettir. Halk, yöneticilerini seçme ve denetleme hakkına sahiptir.
• Güçler Ayrılığı: Yasama (kanun yapma), Yürütme (kanunları uygulama) ve Yargı (kanunları denetleme) yetkilerinin farklı organlar arasında paylaştırılmasıdır. Bu, demokratik bir devletin önemli bir özelliğidir ve yetkilerin tek elde toplanmasını engeller.
• Anayasa Mahkemesi: Yasaların, Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetleyen yüksek mahkemedir. Cumhurbaşkanı, bir kanunu uygun bulmazsa TBMM'ye geri gönderebilir (veto). Eğer TBMM kanunu aynen kabul ederse, Cumhurbaşkanı kanunu yayınlar. Ancak Cumhurbaşkanı, kanunun Anayasaya aykırı olduğunu düşünürse iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir.

4. Milli Mücadele Dönemi ve Demokrasiye Katkılar 📜👩‍⚖️

• Mustafa Kemal Atatürk'ün Liderliği: Milli Mücadele döneminde Mustafa Kemal, işgalci güçlere karşı ulusal bilinci uyandırmak ve kamuoyu baskısı oluşturmak için önemli adımlar atmıştır. Örneğin, Havza Genelgesi ile işgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini ve işgalci devletlere telgraflar çekilmesini istemiştir. Bu, halkın tepkisini örgütleyerek içte ve dışta kamuoyu oluşturma çabasıdır.
• Türk Kadınına Siyasi Haklar: Türkiye Cumhuriyeti, kadın-erkek eşitliğini sağlamak ve demokrasiyi güçlendirmek amacıyla kadınlara önemli siyasi haklar vermiştir. Bu haklar, Türk kadınını sadece aile içinde değil, ülke yönetiminde de söz sahibi yapmıştır.
• 1930: Kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı verildi.
• 1933: Kadınlara muhtarlık seçimlerine katılma hakkı verildi.
• 1934: Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi.
• Bu adımlar, ülkede demokrasinin yerleştirilmesi ve kadın-erkek eşitliğinin sağlanması açısından büyük önem taşır.
• ⚠️ Dikkat: Kadınlara verilen siyasi haklar, onların ilk kez ekonomik hayatta hak elde etmesi anlamına gelmez. Siyasi haklar, ülkenin yönetimine katılma hakkıdır. Ekonomik haklar daha farklı bir alandır ve siyasi haklardan önce de var olabilir.

Bu ders notu, Etkin Vatandaşlık ünitesindeki temel kavramları ve önemli bilgileri özetlemektedir. Konuları tekrar ederken bu notları kullanabilir, eksiklerinizi tamamlayabilirsiniz. Başarılar dileriz! 🚀