🎓 7. Sınıf Demokrasi Serüveni Test 4 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 7. sınıf Sosyal Bilgiler dersinin "Demokrasi Serüveni" ünitesindeki temel kavramları, demokrasi türlerini, insan haklarının ve demokrasinin tarihsel gelişimini kapsamaktadır. Özellikle Eski Türk Devletleri, Antik Çağ, Orta Çağ Avrupa'sı ve Osmanlı Devleti'ndeki demokratikleşme adımları üzerinde durulmuştur. Bu notlar, sınav öncesi konuları pekiştirmen ve önemli noktaları hatırlaman için hazırlanmıştır. 🚀

Demokrasi Nedir ve Temel İlkeleri Nelerdir? ⚖️

• Demokrasi, halkın kendi kendini yönettiği bir yönetim biçimidir. Halk, yöneticilerini seçimlerle belirler ve yönetimde söz sahibi olur.
• Hukukun Üstünlüğü: Demokrasinin en temel ilkesidir. Hiç kimse, hatta devletin başındaki kişi bile kanunların üzerinde değildir. Herkes kanunlara uymak zorundadır. Örneğin, bir trafik kuralı hem cumhurbaşkanı hem de sıradan bir vatandaş için geçerlidir.
• Eşitlik: Demokraside tüm vatandaşlar din, dil, ırk, cinsiyet ayrımı gözetmeksizin kanunlar önünde eşittir. Herkes aynı haklara ve sorumluluklara sahiptir.
• Katılım: Vatandaşların yöneticilerini seçme ve gerektiğinde yönetimde görev alma hakkıdır. Seçme ve seçilme hakkı, katılımın en önemli göstergesidir.
• Özgürlükler: Düşünce özgürlüğü, ifade özgürlüğü, inanç özgürlüğü, mülkiyet hakkı gibi temel hak ve özgürlüklerin devlet tarafından güvence altına alınmasıdır.

Temel Hak ve Özgürlükler ✨

• İnsanların doğuştan sahip olduğu, vazgeçilemez, devredilemez ve dokunulamaz haklardır. Yaşama hakkı, sağlık hakkı, düşünce özgürlüğü, mülkiyet hakkı gibi haklar bu kapsamdadır.
• Devletin en önemli görevi, vatandaşların bu temel haklarını korumak ve geliştirmektir.
• 💡 İpucu: Temel haklar "evrenseldir", yani tüm insanlar için, her yerde geçerlidir. "Ulusal" (millî) bir özellik değildir. Bu haklar, ülkenin sınırlarına veya vatandaşlığına göre değişmez.

Demokrasi Çeşitleri 🗳️

• Temsili Demokrasi: Günümüzdeki çoğu ülkede uygulanan demokrasi türüdür. Halk, kendisini yönetecek temsilcilerini (milletvekilleri) belirli aralıklarla yapılan seçimlerle seçer. Bu temsilciler, halk adına yasama organında (parlamento/meclis) karar alır ve yasalar çıkarır. Türkiye'deki genel seçimler buna bir örnektir.
• Doğrudan Demokrasi: Halkın tümünün bir araya gelerek, hiçbir temsilciye ihtiyaç duymadan doğrudan karar almasıdır. Antik Yunan şehir devletlerinde görülen bu sistem, günümüzde büyük nüfuslu ülkelerde uygulanması zordur. Referandumlar (halk oylaması) doğrudan demokrasiye yakın uygulamalardır. Örneğin, bir şehirde önemli bir parkın yapılıp yapılmayacağına tüm halkın oy kullanarak karar vermesi doğrudan demokrasiye bir örnektir.

Demokrasinin Tarihsel Gelişimi (Dünya'dan Örnekler) 🌍

• Antik Dönem:
  • Antik Yunan şehir devletlerinde (özellikle Atina) doğrudan demokrasi örnekleri görülmüştür. Ancak kadınlar, köleler ve yabancılar yönetimde söz sahibi değildi.
  • Roma Cumhuriyeti'nde On İki Levha Kanunları (MÖ 5. yüzyıl), vatandaşlık hukukunu ve devlet-vatandaş ilişkilerini düzenleyerek hukukun üstünlüğü ilkesinin ilk adımlarından birini atmıştır.
• Orta Çağ ve Sonrası:
  • Magna Carta (Büyük Özgürlük Fermanı - 1215, İngiltere): İngiltere Kralı'nın yetkileri ilk kez bu belgeyle sınırlandırılmıştır. Kral, kendi gücünün üzerinde bir yasa olduğunu kabul etmiştir. Hukukun üstünlüğü ilkesinin önemli bir adımıdır. Halkın bazı hak ve özgürlükleri güvence altına alınmıştır.
  • İngiliz Haklar Bildirisi (1689): Kralın yetkilerini daha da kısıtlamış, soylulara ve halka yeni haklar tanımıştır.
• Aydınlanma Dönemi ve Düşünürler:
  • John Locke: İngiliz düşünür John Locke, insanların akıl sahibi olduğunu ve devletin temel görevinin, insanların yaşama, sağlık, düşünce özgürlüğü ve mülkiyet gibi doğal haklarını korumak olduğunu savunmuştur. Ona göre devlet, bu haklara dokunmamalıdır.
  • Matbaanın Gelişimi (John Gutenberg): 15. yüzyılda geliştirilen modern matbaa sayesinde kitaplar daha kolay ve ucuz basılmaya başlanmıştır. Bu durum, okuma oranının artmasına, bilginin yayılmasına ve insanların düşünsel gelişimini hızlandırarak demokrasi fikirlerinin yayılmasına büyük katkı sağlamıştır.
• Modern Dönem:
  • Virginia Haklar Bildirgesi (1776, Amerikan Kolonileri): Eşitlik, özgürlük, adalet ve milliyetçilik gibi ilkeleri içeren modern insan hakları belgelerinden biridir.

Türklerde Demokrasi Anlayışının Gelişimi 🇹🇷

• Eski Türk Devletleri:
  • Devlet, Töre adı verilen yazısız hukuk kurallarıyla yönetilirdi. Hakan bile törelere uymak zorundaydı, yani hukukun üstünlüğü ilkesi vardı. Hakan'ın kanunlara aykırı davranması durumunda cezalandırılması, bu ilkenin önemli bir göstergesidir.
  • Meşveret (Akıl Toplama): Önemli kararların alındığı Kurultay'da, devletin siyasi, askerî ve ekonomik konuları ile ilgili görüşmeler yapılır, farklı fikirler dinlenir ve ortak akılla çözümler bulunmaya çalışılırdı. Bu, katılımcı bir yönetim anlayışının göstergesidir.
  • Kurultay toplantılarına hakanın eşi (hatun) de katılırdı. Bu durum, kadınlara verilen değeri ve onların yönetimdeki sınırlı da olsa yerini gösterir.
  • ⚠️ Dikkat: Eski Türk devletlerinde Hakan'ın yetkileri sınırsız değildi; Töre ve Kurultay tarafından denetlenirdi.
• Osmanlı Devleti'nde Demokratikleşme Hareketleri:
  • Sened-i İttifak (1808): II. Mahmut ile ayanlar (yerel güç sahipleri) arasında imzalanan bu belgeyle, padişahın yetkileri ilk kez kısıtlanmıştır. Bu, padişahın gücünü kendi isteğiyle sınırlaması açısından önemlidir.
  • Tanzimat Fermanı (1839): Sultan Abdülmecid döneminde ilan edilmiştir.
    • Padişah hukukun üstünlüğünü kabul etmiştir.
    • Tüm Osmanlı vatandaşlarına (Müslüman-gayrimüslim ayrımı olmaksızın) can, mal ve namus güvenliği garantisi verilmiştir.
    • Mahkemeler halka açık hale getirilmiş, hiç kimse yargılanmadan cezalandırılamayacağı belirtilmiştir.
    • Vergiler herkesin gelirine göre toplanacağı ilkesi getirilmiştir.
    • 💡 İpucu: Tanzimat Fermanı, Osmanlı Devleti'nde anayasal düzene geçişin ilk önemli adımı olarak kabul edilir.
  • Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslim vatandaşların haklarını genişletmiş, Müslümanlarla eşit hale getirilmesini amaçlamıştır. Özellikle Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edilmiştir.
  • Meşrutiyet'in İlanı (1876) ve Kanun-i Esasi: II. Abdülhamit döneminde ilan edilen Kanun-i Esasi (Osmanlı'nın ilk anayasası) ile meşruti yönetime geçilmiştir.
    • Padişahın yanında Mebusan Meclisi (halkın seçtiği temsilciler) açılmış, halk yönetime katılım hakkını kullanmıştır.
    • Padişahın yetkileri anayasa ile kısıtlanmıştır. Bu, mutlak monarşiden (tek kişinin sınırsız yönetimi) meşruti monarşiye (padişahın yetkilerinin anayasa ve meclis tarafından sınırlandırıldığı yönetim) geçişi ifade eder.
  • ⚠️ Dikkat: Osmanlı'daki bu demokratikleşme hareketleri, padişahın yetkilerini kısıtlayarak halkın yönetime katılımını artırmayı hedeflemiştir. Laik devlet anlayışı ise Cumhuriyet döneminde benimsenmiştir.
• Türkiye Cumhuriyeti ve Demokrasi:
  • Cumhuriyet'in İlanı (29 Ekim 1923): Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu, halkın kendi kendini yönettiği modern bir demokratik devlet kurulmuştur.

Sınav İpuçları ve Tekrar Noktaları 🧠

• Tarihsel belgelerin (Magna Carta, Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı, Kanun-i Esasi) hangi dönemde ve hangi amaçla ilan edildiğini, getirdiği yenilikleri iyi öğren. Bu belgeler, kralların/padişahların yetkilerini kısıtlayarak halka haklar tanımıştır.
• Demokrasinin temel ilkelerini (hukukun üstünlüğü, eşitlik, katılım, özgürlük) günlük hayattaki örneklerle düşün.
• Temel hakların özelliklerini (dokunulmaz, devredilemez, vazgeçilemez, evrensel) unutma.
• Temsili ve doğrudan demokrasi arasındaki farkı, güncel örneklerle ayırt et.
• Eski Türklerdeki "Töre" ve "Meşveret" kavramlarının demokratik unsurlar taşıdığını aklında tut. Hakan'ın yetkilerinin sınırsız olmadığını unutma.
• Osmanlı'daki demokratikleşme adımlarının sırasını ve her birinin ne gibi bir yenilik getirdiğini kronolojik olarak ezberle. Kronoloji soruları sıkça karşına çıkabilir.
• Matbaanın ve Aydınlanma Dönemi düşünürlerinin demokrasi gelişimindeki rolünü anlamaya çalış. Bilginin yayılması, insanların bilinçlenmesini sağlamıştır.