🎓 8. Sınıf Demokratikleşme Çabaları Ünite Değerlendirme Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 8. sınıf "Demokratikleşme Çabaları" ünitesinin ana konularını kapsamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarındaki çok partili hayata geçiş denemeleri, cumhuriyete yönelik iç ve dış tehditler, kadınlara tanınan siyasi haklar ve Mustafa Kemal Atatürk'ün demokrasi anlayışı gibi kritik başlıkları özetlemektedir. Bu notlar, sınav öncesi son tekrarınızı yaparken size rehberlik edecektir.

Cumhuriyet'in İlk Yıllarında Demokratikleşme Çabaları 🗳️

• Türkiye Cumhuriyeti, kurulduğu ilk yıllardan itibaren demokrasiyi güçlendirme ve çok partili hayata geçme arayışında olmuştur.
• Tek parti yönetiminin getirdiği eleştiri ve denetim eksikliği, farklı görüşlerin temsil edilememesi gibi sorunlar, çok partili hayata geçiş denemelerini zorunlu kılmıştır.
• 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı gibi dış faktörler de ülke yönetiminde farklı seslerin ve çözüm önerilerinin önemini artırmıştır.

Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve Sonuçları 📉

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde iki önemli çok partili hayata geçiş denemesi yaşanmıştır:

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF - 1924):
• Milli Mücadele'nin önemli komutanlarından Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy gibi isimler tarafından kurulmuştur.
• Partinin kurulmasında, Cumhuriyet Halk Fırkası içindeki bazı milletvekillerinin inkılapların uygulanma biçimine yönelik farklı düşünceleri etkili olmuştur.
• Amacı, hükümeti denetlemek ve farklı görüşlerin mecliste temsil edilmesini sağlamaktı.
• Ancak, kısa süre sonra Şeyh Sait İsyanı ile ilişkilendirilmiş, dini siyasete alet ettiği ve inkılaplara karşı çıkan unsurları barındırdığı gerekçesiyle kapatılmıştır.
• ⚠️ Dikkat: TCF, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF - 1930):
• Mustafa Kemal Atatürk'ün isteği üzerine yakın arkadaşı Fethi Okyar tarafından kurulmuştur.
• Amacı, hükümeti denetlemek, ekonomik sorunlara yeni çözümler üretmek ve farklı fikirlerin mecliste yer almasını sağlamaktı.
• Parti, kısa sürede inkılap karşıtı ve eski rejimi savunan unsurların toplanma yeri haline gelmiştir.
• Menemen Olayı gibi irticai olayların da etkisiyle Fethi Okyar, partiyi kendi isteğiyle kapatmıştır.
• 💡 İpucu: Her iki deneme de, dönemin koşulları ve inkılap karşıtı hareketlerin etkisiyle başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Bu durum, demokrasiye geçişin sancılı bir süreç olduğunu göstermektedir.

Cumhuriyete Yönelik İç ve Dış Tehditler ⚔️

Cumhuriyetin ilk yılları, hem içeriden hem de dışarıdan gelen çeşitli tehditlerle mücadeleyle geçmiştir:

• Şeyh Sait İsyanı (1925):
• Güneydoğu Anadolu'da çıkan bu isyanın temel amacı, saltanat ve hilafeti geri getirerek Cumhuriyet rejimini yıkmaktı.
• İngilizler, Musul meselesini kendi lehlerine çözmek amacıyla isyanı kışkırtmıştır.
• İsyanın bastırılması için Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmış, bölgede sıkıyönetim ilan edilmiş ve bazı özgürlükler kısıtlanmıştır.
• Sonuçları arasında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması, Musul sorununun Türkiye aleyhine çözülmesi (Musul'un kaybedilmesi) ve dış politikanın olumsuz etkilenmesi yer alır.
• ⚠️ Dikkat: Şeyh Sait İsyanı, Cumhuriyet rejimine yönelik ilk büyük ve kapsamlı tehdit olarak kabul edilir.
• İzmir Suikastı (1926):
• Mustafa Kemal Atatürk'ü öldürmeye yönelik planlanan bu suikast girişimi, sadece Atatürk'ün şahsına değil, aynı zamanda yeni kurulmuş Türkiye Cumhuriyeti'ne, onun çağdaşlaşma hedeflerine ve inkılaplarına yönelik bir tehditti.
• Suikastın önlenmesi, Cumhuriyetin ve inkılapların korunması açısından büyük önem taşır.
• Kubilay Olayı (Menemen Olayı - 1930):
• İzmir'in Menemen ilçesinde meydana gelen bu olay, inkılap karşıtı ve irticai unsurların eski rejimi geri getirme çabalarının bir göstergesidir.
• Asteğmen Kubilay'ın şehit edilmesiyle sonuçlanan bu olay, laiklik ilkesinin ve Cumhuriyetin korunmasının ne kadar hayati olduğunu bir kez daha ortaya koymuştur.
• 💡 İpucu: Bu iç tehditler, laiklik ve Cumhuriyet karşıtı güçlerin ne kadar aktif olduğunu ve demokrasiye geçiş sürecini nasıl sekteye uğrattığını gösterir.
• Dış Tehditler:
• Musul sorunu gibi dış politika konuları, iç isyanlarla (Şeyh Sait İsyanı) birleşerek ülkenin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü tehdit etmiştir.
• İtalya'nın Akdeniz ve Orta Doğu'daki saldırgan politikaları gibi uluslararası gelişmeler de Türkiye'yi komşu ve dost ülkelerle iş birliği yapmaya, milli güvenliğini sağlamaya yöneltmiştir.
• ⚠️ Dikkat: İç ve dış tehditler genellikle birbirini beslemiş, ülkenin hem içeride hem dışarıda zorlu mücadeleler vermesine neden olmuştur.

Kadınların Siyasi Hayata Katılımı: Önemli Bir Adım 👩‍⚖️

Türkiye Cumhuriyeti, kadınlara siyasi haklar tanıyarak demokratikleşme yolunda önemli adımlar atmıştır:

• 1930: Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı. Artvin'in Yusufeli ilçesine bağlı Kılıçkaya beldesinde Sadiye Hanım, Türkiye'nin ilk kadın belde belediye başkanı olmuştur.
• 1933: Kadınlara muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verildi. Aydın'ın Çine ilçesine bağlı Demirdere köyünde Gül Esin, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın muhtarı olmuştur.
• 1934: Kadınlara milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanındı. 1935 genel seçimlerinde Hatı Çırpan gibi 17 kadın milletvekili TBMM'ye girmiştir.
• Bu hakların tanınması, Türkiye'de siyasi alanda demokratik niteliklerin güçlendiğini, cinsiyet ve sınıf eşitsizliğinin azaltılmaya başlandığını göstermektedir.
• 💡 İpucu: Türkiye, kadınlara bu hakları birçok Batılı ülkeden daha önce tanıyarak çağdaşlaşma ve eşitlik yolunda öncü bir rol oynamıştır. Bu, Cumhuriyetin kadınlara verdiği değeri ve demokratikleşme vizyonunu yansıtır.

Atatürk'ün Demokrasi ve Cumhuriyet Anlayışı ✨

Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyetin ve demokrasinin temel ilkelerine sıkı sıkıya bağlıydı:

• Atatürk, Cumhuriyetin Türk milletinin vicdanı, aklı ve şuurunda kurulduğunu, bu nedenle sonsuza dek payidar kalacağını savunmuştur.
• "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır. Fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır." sözü, bu inancının en güzel ifadesidir.
• Cumhuriyetin asıl koruyucusunun Türk milleti olduğuna inanmıştır.
• Çok partili hayatın, hükümetin daha iyi denetlenmesi, farklı fikirlerin temsil edilmesi ve demokrasinin tam anlamıyla yerleşmesi için gerekli olduğunu vurgulamıştır. Tek parti yönetimindeki denetim eksikliğinin sakıncalarına dikkat çekmiştir.
• Ona göre, Cumhuriyet ve inkılaplar, Türk milletini çağdaş uygarlıklar seviyesinin üzerine taşıyacak temel prensiplerdir ve korunmaları hayati önem taşır.

Sınav İpuçları:

• Olayların neden-sonuç ilişkilerini iyi öğrenin. Örneğin, Şeyh Sait İsyanı'nın hem iç hem dış nedenleri ve çok yönlü sonuçları (Musul, Takrir-i Sükûn, TCF'nin kapatılması) önemlidir.
• Çok partili hayata geçiş denemelerinin (TCF, SCF) amaçlarını, neden başarısız olduklarını ve bu başarısızlıkların demokrasiye etkilerini karşılaştırarak öğrenin.
• Atatürk'ün sözlerinden yola çıkarak onun demokrasi, cumhuriyet ve milli egemenlik anlayışını yorumlama becerisi geliştirin.
• Kadınlara verilen siyasi hakların hangi yıllarda ve hangi sırayla verildiğini bilmek, kronolojik bilgi gerektiren sorularda size yardımcı olacaktır.
• İç ve dış tehditlerin Cumhuriyetin bağımsızlığına, egemenliğine ve demokratikleşme çabalarına nasıl engel olduğunu anlamaya çalışın.

Bu notlar, ünitenin temel taşlarını anlamanıza ve sınavda başarılı olmanıza yardımcı olacaktır. Başarılar dilerim! 🚀