🎓 Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar Ünite Değerlendirme Test 17 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, Milli Mücadele'nin başlangıç evresini, I. Dünya Savaşı'nın önemli olaylarını, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın getirdiği sonuçları, işgallere karşı gelişen tepkileri, Milli Mücadele'nin hazırlık dönemindeki önemli genelge ve kongreleri, zararlı cemiyetleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) ilk icraatlarını kapsayan kritik konuları özetlemektedir. Öğrencilerin bu döneme ait temel kavramları, olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini ve Milli Mücadele'nin ruhunu anlamalarına yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

🌍 I. Dünya Savaşı: Nedenleri ve Osmanlı'nın Durumu

• Genel Nedenler: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, devletler arası ekonomik ve siyasi rekabet, hızlanan silahlanma yarışı ve bu durumun yol açtığı bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
• Özel Nedenler: Almanya ile İngiltere arasındaki rekabet, Fransa'nın Alsas-Loren'i geri alma isteği, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası gibi devletler arası çıkar çatışmaları.
• Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi: İtilaf Devletleri'nin Osmanlı'yı kendi yanlarında istememesi, Almanya'nın Osmanlı'nın jeopolitik konumundan faydalanma isteği ve Enver Paşa'nın Alman hayranlığı gibi nedenlerle Osmanlı, İttifak Devletleri safında savaşa katıldı.
• Savaş Sırasındaki Blok Değişimleri: İtalya'nın savaş başladıktan sonra taraf değiştirerek İtilaf Devletleri'ne geçmesi, Osmanlı ve Bulgaristan'ın sonradan İttifak Devletleri'ne katılması, savaşın dinamiklerini değiştiren önemli gelişmelerdir.
• Kut'ül Amare Zaferi: I. Dünya Savaşı sırasında Irak Cephesi'nde Halil Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun İngilizlere karşı kazandığı büyük bir zaferdir. Bu zafer, Türk askerinin direniş gücünü göstermiştir.

💡 İpucu: I. Dünya Savaşı'nın nedenlerini öğrenirken, özellikle Sanayi İnkılabı'nın tetiklediği ekonomik rekabetin ve sömürgecilik anlayışının temel motivasyon olduğunu unutmayın. Günümüzdeki ekonomik rekabetin de benzer gerilimlere yol açabileceğini düşünebilirsiniz.

💔 Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller

• Mondros Ateşkesi'nin Özelliği: Savaş durumuna geçici olarak son veren bir anlaşmadır. Ancak İtilaf Devletleri, bu anlaşmayı bir barış anlaşması gibi değil, işgal ve toprak paylaşımı için bir fırsat olarak kullanmışlardır.
• Hukuksuz İşgaller: İtilaf Devletleri, Mondros'un özellikle 7. maddesine dayanarak Anadolu'yu işgale başlamışlardır. Bu işgaller, ateşkesin ruhuna aykırı ve hukuksuzdur. Örneğin, İzmir'in Yunanistan'a verilmesi ve işgal edilmesi, bu hukuksuzluğun en somut örneklerindendir.
• Halkın Tepkisi: İşgaller karşısında Türk milleti, başta Mustafa Kemal olmak üzere büyük tepki göstermiştir. İzmir'in işgali sonrasında yurt genelinde protesto mitingleri düzenlenmiş, işgallere karşı milli bilinç uyanmaya başlamıştır.
• Paris Barış Konferansı: I. Dünya Savaşı sonrasında barış antlaşmalarının taslaklarının hazırlandığı bu konferansta, Osmanlı topraklarının bütünlüğü hiçe sayılmış, İtilaf Devletleri kendi çıkarları doğrultusunda toprak paylaşımı kararları almışlardır.

⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkesi, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğinin bir göstergesidir. Özellikle 7. ve 24. maddeleri, Anadolu'nun işgaline zemin hazırlamıştır.

🇹🇷 Milli Mücadele Hazırlık Dönemi: Genelgeler ve Kongreler

• Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): Mustafa Kemal'in ilk genelgesidir. İşgallere karşı halkın protesto mitingleri düzenlemesini, ancak azınlıklara zarar verilmemesini istemiştir. Amacı, milli bilinci uyandırmak ve işgallere karşı tepkiyi örgütlemektir.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez burada belirtilmiştir. "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe), "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem) kararları, milli egemenliğe dayalı yeni bir devletin kurulacağının ilk işaretlerini taşır.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel nitelikli toplanmasına rağmen ulusal kararlar alınmıştır. Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Manda ve himaye kabul edilemez. Mebusan Meclisi derhal toplanmalı ve hükümet işleri meclis denetiminde yürütülmelidir. İstanbul Hükümeti vatanı koruyamazsa, geçici bir hükümet kurulacaktır. Doğu illerini temsil etmek üzere Temsil Heyeti kurulmuştur.
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Ulusal nitelikte toplanan ilk kongredir. Erzurum Kongresi kararları genişletilerek tüm yurdu kapsar hale getirilmiştir. Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. Temsil Heyeti, tüm yurdu temsil eder hale getirilmiştir. Damat Ferit Hükümeti'nin istifası sağlanmıştır. Bu durum, Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükümeti'ne karşı ilk siyasi başarısıdır ve otoritesinin arttığını gösterir.
• Temsil Heyeti (Temsil Kurulu): Milli Mücadele döneminde yasama ve yürütme yetkilerini kullanarak adeta bir hükümet gibi çalışmıştır. Sancak ve illerden milletvekili belirleme, askeri ve sivil makamlara emir verme, askeri güçleri toplama gibi görevleri üstlenmiştir. Bu durum, Temsil Heyeti'ne hükümet gibi çalışma özelliği kazandırmıştır.
• Misak-ı Millî (Milli Yemin): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen bu kararlar, Türk vatanının sınırlarını çizmiş, tam bağımsızlık ilkesini vurgulamış ve kapitülasyonların kaldırılmasını istemiştir. Erzurum Kongresi'ndeki "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür" kararıyla benzerlik gösterir.

💡 İpucu: Genelgeler ve kongreler arasındaki farkları ve ortak noktaları iyi öğrenin. Özellikle "manda ve himaye", "milli sınırlar", "milli egemenlik" ve "tam bağımsızlık" kavramlarının hangi olaylarda nasıl vurgulandığına dikkat edin.

🐍 Zararlı Cemiyetler: Milli Varlığa Düşman Unsurlar

• Ortak Özellikleri: Bu cemiyetler, genellikle büyük devletlerin çıkarlarını savunmuş, manda ve himaye fikrini desteklemiş, ulusal bütünlüğü bozmaya yönelik faaliyetlerde bulunmuşlardır. Milli Mücadele'ye karşı çıkarak Osmanlı Devleti'nin veya azınlıkların çıkarlarını ön planda tutmuşlardır.
• Örnekler: Kürt Teali Cemiyeti (İngiltere'nin desteğiyle özerk bir Kürt devleti kurmayı amaçlamıştır), İslam Teali Cemiyeti (Hilafet ve saltanatın korunmasını, dini esaslara dayalı bir yönetim kurulmasını savunmuştur), İngiliz Muhipleri Cemiyeti (Osmanlı Devleti'nin İngiltere'nin himayesi altına girmesini savunmuştur). Diğerleri: Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası gibi cemiyetler de Milli Mücadele'ye karşıt bir duruş sergilemişlerdir.

⚠️ Dikkat: Zararlı cemiyetler, Milli Mücadele'nin karşısında yer alarak ulusal birliği ve bağımsızlık hedefini zayıflatmaya çalışmışlardır. Onları, vatansever cemiyetlerden ayıran en önemli özellik, dış güçlerle işbirliği yapmaları ve manda/himaye fikrini savunmalarıdır.

⚖️ TBMM'nin Açılması ve Otoritesini Güçlendirme

• TBMM'nin Açılışı (23 Nisan 1920): Ulusal iradenin temsil edildiği, milli egemenliğin tecelli ettiği en önemli kurumdur. Milli Mücadele'nin siyasi ve hukuki temelini oluşturur.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): TBMM'nin açılmasından kısa bir süre sonra çıkarılan bu kanun, TBMM'ye karşı çıkan, isyan eden veya varlığını inkar edenleri vatan haini sayarak cezalandırmayı amaçlamıştır.
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nun Amacı: TBMM'nin otoritesini korumak, çıkan ayaklanmaları bastırmak, ülkede düzeni ve huzuru sağlamak, Milli Mücadele'nin başarıya ulaşmasını engellemeye çalışanları cezalandırmak.
• Güçler Birliği İlkesi: Bu kanunla birlikte, yasama, yürütme ve yargı yetkileri TBMM'de toplanmıştır. Bu durum, kararların hızlı alınmasını ve uygulanmasını sağlamıştır. Saltanat ve hilafet makamını korumak değil, TBMM'nin otoritesini korumak temel amaçtır.
• İstiklal Mahkemeleri: Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nun uygulanması için kurulan özel mahkemelerdir. Hızlı ve etkin bir şekilde yargılama yaparak isyanların bastırılmasında önemli rol oynamışlardır.

💡 İpucu: Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nun temel amacı, yeni kurulan TBMM'nin varlığını ve gücünü sağlamlaştırmaktır. Bu kanun, TBMM'nin kendi otoritesini koruma ve ülkedeki kaos ortamını sona erdirme çabasının bir göstergesidir. Tıpkı bir ailenin yeni kurallar koyarak düzeni sağlamaya çalışması gibi düşünebilirsiniz.

Bu ders notu, "Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar" ünitesinin temel konularını kapsamaktadır. Sınavda başarılı olmak için bu konuları derinlemesine anlamak ve olaylar arasındaki bağlantıları kurmak çok önemlidir. Bol tekrar ve soru çözümü ile bilgilerinizi pekiştirmeyi unutmayın! Başarılar dileriz! 🚀