🎓 Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar Ünite Değerlendirme Test 10 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, "Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar" ünitesinin temel konularını kapsamaktadır. I. Dünya Savaşı sonrası Osmanlı Devleti'nin durumu, işgaller karşısında Türk milletinin tepkileri, Milli Mücadele'nin örgütlenme süreci, kongreler, genelgeler ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışı gibi kritik başlıklar üzerinde durulmuştur. Amacımız, bu döneme ait önemli olayları, kavramları ve alınan kararları bütüncül bir bakış açısıyla anlamanıza yardımcı olmaktır.

🌍 I. Dünya Savaşı Sonrası Dünya ve Osmanlı Devleti

• Gizli Antlaşmalar: I. Dünya Savaşı devam ederken İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmak için gizli antlaşmalar yaptılar. Bu antlaşmalar, savaşın sonunda Osmanlı Devleti'nin parçalanacağının habercisiydi.
• Wilson İlkeleri: ABD Başkanı Wilson tarafından yayımlanan bu ilkeler, savaş sonrası dünya düzenine dair umut verici maddeler içeriyordu. Özellikle "Galip devletler, mağlup devletlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak" ve "Osmanlı Devleti'nin Türk bölgelerine kesin egemenlik hakkı tanınacak, Türk olmayan bölgelerdeki uluslara da kendi kendini yönetme hakkı verilecek" maddeleri, Osmanlı Devleti'nin ateşkes istemesinde etkili oldu. Ancak, bu ilkeler İtilaf Devletleri tarafından kendi çıkarları doğrultusunda yorumlanarak uygulandı.
• Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan bu antlaşma, Osmanlı'nın fiilen sonu anlamına geliyordu. Özellikle 7. madde ("İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıktığında herhangi stratejik bir bölgeyi işgal edebilecek") ve 24. madde ("Doğu Anadolu'da karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecek") işgallere hukuki zemin hazırladı.
  • ⚠️ Dikkat: Mondros'un 7. maddesi, Anadolu'daki işgallerin önünü açan ve gizli antlaşmaların uygulanmasına zemin hazırlayan en kritik maddedir.
  • 💡 İpucu: Mondros sadece bir ateşkes değil, aynı zamanda Osmanlı topraklarının işgaline yönelik bir "plan"dı.
• Anadolu'nun İşgali: Mondros'tan sonra İtilaf Devletleri, antlaşmanın maddelerini bahane ederek Anadolu'yu işgale başladı. İzmir'in Yunanlılar tarafından işgali (başlangıçta İtalya'ya vaat edilmişken), gizli antlaşmalarda değişiklikler olduğunu ve İtilaf Devletleri arasındaki çıkar çatışmalarını gösterdi.

⚔️ Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Örgütlenme

• Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Mustafa Kemal, işgallere karşı halkı bilinçlendirmek ve Milli Mücadele'yi başlatmak amacıyla Samsun'a çıktı. Bu, Kurtuluş Savaşı'nın fiilen başlangıcı kabul edilir.
• Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): Mustafa Kemal tarafından tek başına yayımlanan ilk genelgedir. İşgallere karşı protesto mitingleri düzenlenmesini, ancak azınlıklara zarar verilmemesini istedi. Amacı, milli bilinci uyandırmak ve halkın tepkisini göstermesini sağlamaktı.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Mustafa Kemal ve bazı komutanlar (Ali Fuat Paşa, Rauf Bey, Refet Bey, Kâzım Karabekir, Cemal Paşa) tarafından yayımlandı.
  • "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
  • "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (Gerekçe)
  • "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem)
  • "Her türlü etki ve denetimden uzak milli bir kurul oluşturulmalıdır." (Temsil Heyeti'nin kurulma fikri)
  • 💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin amacını, gerekçesini ve yöntemini belirleyen bir yol haritasıdır. Milli Mücadele'yi kişisellikten çıkarıp ulusallaştırmıştır.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Doğu illerinden gelen delegelerin katılımıyla toplanmıştır. Toplanış şekli bölgesel olmasına rağmen, alınan kararlar ulusal niteliktedir.
  • "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Toprak bütünlüğü)
  • "Kuvayımilliye'yi etkin, milli iradeyi hâkim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
  • "Manda ve himaye kabul edilemez." (Tam bağımsızlık ilkesi)
  • "Geçici bir hükümet kurulacaktır."
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden delegelerin katılımıyla toplanan ulusal bir kongredir. Erzurum Kongresi kararları genişletilerek kabul edildi.
  • Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. (Birlik ve beraberlik)
  • Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
  • Temsil Heyeti, tüm yurdu temsil eder hale geldi.
  • İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
  • ⚠️ Dikkat: Sivas Kongresi, Milli Mücadele'nin tek merkezden yönetilmesini sağlamış ve milli birliği pekiştirmiştir.
• Misakımillî (Milli Ant): Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilen ve Milli Mücadele'nin hedeflerini belirleyen kararlar bütünüdür.
  • Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Türk askerlerinin koruduğu Türk vatanının tümü ayrılık kabul etmez bir bütündür. (Ulusal bütünlük)
  • Milli ve ekonomik gelişmemizi engelleyen siyasi, adli ve mali ayrıcalıklar (kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır. (Tam bağımsızlık)
  • Azınlık hakları, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar olacaktır. (Eşitlik ilkesi)
  • Boğazların güvenliği sağlanmalıdır.
  • 💡 İpucu: Misakımillî, Türk milletinin "tam bağımsızlık" ve "ulusal bütünlük" hedefini dünyaya ilan etmesidir. Tıpkı bir ev sahibinin kendi evinin sınırlarını ve kurallarını belirlemesi gibi.

🤝 Cemiyetler: Yararlı ve Zararlı

Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası Anadolu'da iki tür cemiyet ortaya çıktı:

• Zararlı Cemiyetler:
  • Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Büyük devletlerin desteğiyle kendi bağımsız devletlerini kurmayı amaçladılar. Örnekler: Mavri Mira Cemiyeti (Rumlar, Bizans'ı canlandırmak), Pontus Rum Cemiyeti (Rumlar, Karadeniz'de Pontus devleti kurmak), Hınçak ve Taşnak Komitesi (Ermeniler, Doğu Anadolu'da Ermeni devleti kurmak), Etnik-i Eterya Cemiyeti.
  • Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Kurtuluş çaresini manda ve himayede veya padişahın emirlerine uymakta gören, milli mücadeleye karşı çıkan cemiyetlerdir. Örnekler: Teali İslam Cemiyeti (Hilafet ve saltanatın devamını ister), Kürt Teali Cemiyeti (Doğu'da bağımsız Kürt devleti), İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz mandasını ister), Wilson Prensipleri Cemiyeti (Amerikan mandasını ister).
  • ⚠️ Dikkat: Zararlı cemiyetler, ülkenin bütünlüğünü tehdit eden ve milli birliği bozan unsurlardır.
• Yararlı (Milli) Cemiyetler: İşgallere karşı bölgesel olarak kurulan, halkın direnişini örgütleyen cemiyetlerdir. Ortak amaçları, bulundukları bölgenin işgalini önlemek ve Türk yurdunu savunmaktır.
  • Örnekler: Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Milli Kongre Cemiyeti (basın-yayın yoluyla mücadele).
  • 💡 İpucu: Yararlı cemiyetler başlangıçta bölgeseldi, ancak Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleşerek ulusal bir nitelik kazandılar.

🏛️ Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve İlk Faaliyetleri

• TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Ankara'da açılan TBMM, milli iradeyi temsil eden en üst kurumdur. Olağanüstü yetkilere sahiptir.
• TBMM'nin Yetkileri ve Niteliği:
  • Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendisinde toplamıştır (güçler birliği ilkesi). Bu, hızlı karar alıp uygulayabilmek içindi.
  • "TBMM'nin üstünde hiçbir güç yoktur." ilkesiyle İstanbul Hükümeti'ni ve saltanatı yok saymıştır.
  • Geçici de olsa bir hükümet başkanı veya padişah vekili atamayı doğru bulmamıştır. Bu, süreklilik ve bağımsızlık vurgusudur.
  • 💡 İpucu: TBMM'nin açılması, egemenliğin millete geçtiğinin en somut göstergesidir. Milli Mücadele'nin siyasi ve hukuki merkezi olmuştur.
• İstanbul Hükümeti'nin Tutumu: Milli Mücadele döneminde İstanbul Hükümeti'nin Milli Mücadele'ye karşı tutumu değişkendi. Damat Ferit Paşa hükümetleri genellikle sert tedbirler alırken, Ali Rıza Paşa hükümeti uzlaşma arayışında olmuştur. Bu durum, Milli Mücadele'nin sadece işgalci güçlerle değil, aynı zamanda İstanbul Hükümeti'yle de mücadele etmek zorunda kaldığını gösterir.
• Hıyanetivataniye Kanunu (29 Nisan 1920): TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmaları bastırmak ve otoritesini sağlamak amacıyla çıkarılmıştır.
  • "İsyanlara katılmayanlar hakkında kasten suçlamalarda bulunanlar iddia ettikleri suçun cezası ile cezalandırılır." maddesi, yargılamalarda suçsuz insanların ceza almasının önlenmek istendiğini gösterir. Bu madde, adaletin sağlanmasına verilen önemi vurgular.
  • ⚠️ Dikkat: Bu kanun, TBMM'nin varlığını ve otoritesini korumak için aldığı önemli bir tedbirdir.

🇹🇷 Milli Mücadele'nin Temel İlkeleri ve Ruh Hali

• Tam Bağımsızlık: Bir devletin siyasi, ekonomik, askeri, hukuki, kültürel vb. her alanda yabancı güçlerin baskısı altında kalmadan karar alabilmesi ve aldığı kararları uygulayabilmesidir. Milli Mücadele'nin temel amacıdır. Kapitülasyonların kaldırılması isteği bunun en somut örneğidir.
• Ulusal Bütünlük: Vatan topraklarının bir bütün olarak korunması ve parçalanmamasıdır. Misakımillî kararlarında açıkça ifade edilmiştir.
• Ulusal Egemenlik: Yönetme yetkisinin millete ait olmasıdır. TBMM'nin açılması ve "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesi bunun göstergesidir.
• Milli Birlik ve Beraberlik: Halkın ortak bir amaç etrafında kenetlenmesi ve birlikte hareket etmesidir. Sultanahmet Mitingi gibi halk toplantıları, işgallere karşı milli birliğin ve tepkinin en güzel örneklerindendir.
• Mücadele Ruhu: Milli Mücadele, büyük zorluklar altında (örneğin, Mustafa Kemal ve Temsil Heyeti'nin Ankara'ya kısıtlı imkanlarla gelmesi) ancak halkın tam desteği ve fedakarlığıyla kazanılmıştır. Bu dönem, yokluklara rağmen azim ve inançla verilen bir direniş destanıdır.
• 💡 İpucu: Milli Mücadele sadece bir savaş değil, aynı zamanda bir milletin kendi kaderini tayin etme ve tam bağımsızlık ideali etrafında birleşme hikayesidir. Tıpkı bir ailenin zor zamanlarda bir araya gelip evini koruması gibi.

Bu ders notları, Milli Uyanış döneminin temel taşlarını anlamanıza yardımcı olacaktır. Konuları tekrar ederken olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini kurmaya ve kavramların anlamlarını iyi öğrenmeye özen gösterin. Başarılar dileriz! 🚀