🎓 7. Sınıf Saf Madde ve Karışımlar Test 4 - Ders Notu ve İpuçları
Bu ders notu, 7. sınıf "Saf Madde ve Karışımlar" ünitesindeki temel kavramları pekiştirmen ve sınava hazırlanırken son bir tekrar yapman için hazırlandı. Notlarımızda atom ve molekül yapıları, element ve bileşiklerin özellikleri, karışım türleri ve ayırma yöntemleri ile bilimsel deneylerdeki değişkenler gibi konuları bulacaksın. 🧪
Atom ve Molekülün Temelleri
- Atomun Yapısı ve Tanecikleri: Maddenin en küçük yapı taşına atom denir. Atomlar, çekirdekte bulunan pozitif yüklü protonlar (p+) ve yüksüz nötronlar (n0) ile çekirdek etrafında dönen negatif yüklü elektronlardan (e-) oluşur.
- ⚠️ Dikkat: Proton ve nötronun kütleleri birbirine çok yakındır. Elektronun kütlesi ise bunlara göre ihmal edilebilecek kadar küçüktür. Bunu bir terazi modelinde düşünürsen, elektronlar neredeyse hiç ağırlık yapmaz!
- Elementler ve Sembolleri: Aynı cins atomlardan oluşan saf maddelere element denir. Elementler doğada tek atomlu (He, Ne gibi) veya birden fazla aynı cins atomun birleşmesiyle oluşan molekül yapılı (H₂, O₂, N₂ gibi) bulunabilir.
- 💡 İpucu: Element sembolleri genellikle Latince adlarının ilk harfi veya ilk iki harfi kullanılarak yazılır. İlk harf daima büyük, ikinci harf varsa küçük yazılır. Örneğin, Hidrojen (Hydrogenium) için H, Helyum (Helium) için He, Sodyum (Natrium) için Na, Altın (Aurum) için Au, Gümüş (Argentum) için Ag.
- Bileşikler ve Formülleri: Farklı cins atomların belirli oranlarda kimyasal bağlarla birleşmesiyle oluşan saf maddelere bileşik denir. Bileşikler kendisini oluşturan elementlerin özelliklerini göstermezler.
- Örnek: Su (H₂O), iki hidrojen ve bir oksijen atomundan oluşur. Sofra tuzu (NaCl), bir sodyum ve bir klor atomundan oluşur. Karbondioksit (CO₂), bir karbon ve iki oksijen atomundan oluşur. Amonyak (NH₃), bir azot ve üç hidrojen atomundan oluşur.
- Molekül Modellerini Anlama: Moleküller, iki veya daha fazla atomun bir araya gelmesiyle oluşur.
- Aynı cins atomlardan oluşan moleküller element molekülüdür (O₂, N₂).
- Farklı cins atomlardan oluşan moleküller bileşik molekülüdür (H₂O, CO₂).
- Bir moleküldeki atom çeşidi sayısı, farklı renkteki veya büyüklükteki topların sayısı ile temsil edilir.
- Bir moleküldeki toplam atom sayısı, molekülü oluşturan tüm atomların toplamıdır.
- 💡 İpucu: Modellerde her farklı renk veya büyüklük, farklı bir atomu temsil eder.
Saf Maddeler ve Karışımlar
- Saf Maddeler (Element ve Bileşik): Belirli ayırt edici özellikleri (erime noktası, kaynama noktası, yoğunluk gibi) olan, aynı cins taneciklerden oluşan maddelerdir. Elementler ve bileşikler saf maddelerdir.
- Karışımlar (Homojen ve Heterojen): İki ya da daha fazla maddenin kendi özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesiyle oluşan madde topluluklarıdır. Karışımlar saf madde değildir.
- Homojen Karışımlar (Çözeltiler): Her yerinde aynı özelliği gösteren, tek bir madde gibi görünen karışımlardır. Tuzlu su, şekerli su, hava, kolonya homojen karışımlara örnektir.
- Heterojen Karışımlar: Her yerinde aynı özelliği göstermeyen, farklı maddelerin bir arada olduğu kolayca görülebilen karışımlardır. Toprak, salata, zeytinyağlı su, kumlu su heterojen karışımlara örnektir.
- Çözünme ve Çözünme Hızına Etki Eden Faktörler: Bir maddenin başka bir madde içinde dağılmasına çözünme denir.
- Sıcaklık: Genellikle sıcaklık arttıkça çözünme hızı artar. (Örnek: Sıcak çayda şeker daha hızlı çözünür.) 🌡️
- Karıştırma: Karıştırmak, çözünen taneciklerin çözücü molekülleriyle daha sık temas etmesini sağlayarak çözünme hızını artırır. (Örnek: Şekeri karıştırmak.) 🥄
- Temas Yüzeyi (Tanecik Boyutu): Çözünen maddenin tanecik boyutu küçüldükçe (yani temas yüzeyi arttıkça) çözünme hızı artar. (Örnek: Toz şeker, küp şekere göre daha hızlı çözünür.) 🍚
- Karışımları Ayırma Yöntemleri: Karışımları oluşturan maddelerin fiziksel özelliklerindeki farklılıklardan yararlanılarak ayrılırlar.
- Süzme: Katı-sıvı heterojen karışımları (süspansiyonları) ayırmak için kullanılır. Katı taneciklerinin boyutu sıvıdan daha büyük olmalıdır. (Örnek: Çay posasını süzmek, kumlu suyu ayırmak.) ☕
- Buharlaştırma: Katı-sıvı homojen karışımlarda (çözeltilerde) katı maddeyi elde etmek için kullanılır. Sıvı buharlaşır, katı kalır. (Örnek: Tuzlu sudan tuzu elde etmek.) 🧂
- Ayrımsal Damıtma: Farklı kaynama noktalarına sahip sıvı-sıvı homojen karışımları (çözeltileri) ayırmak için kullanılır. Kaynama noktası düşük olan sıvı önce buharlaşır, sonra yoğunlaştırılarak toplanır. (Örnek: Alkol-su karışımını ayırmak.) 💧🔥
- Yoğunluk Farkı: Birbiri içinde çözünmeyen sıvı-sıvı heterojen karışımları (emülsiyonları) veya katı-sıvı heterojen karışımları ayırmak için kullanılır. Yoğunluğu farklı maddeler üst üste sıralanır. (Örnek: Zeytinyağı-su karışımını ayırmak için ayırma hunisi.) 🛢️
Bilimsel Deneylerde Değişkenler
- Bilimsel bir deney tasarlarken, bir olayın nedenlerini ve sonuçlarını anlamak için değişkenler kullanılır.
- Bağımsız Değişken: Deneyi yapan kişinin (araştırmacının) isteyerek değiştirdiği, etkisi araştırılan değişkendir. "Ben neyi değiştiriyorum?" sorusunun cevabıdır.
- Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen, deneyin sonucunda gözlemlenen veya ölçülen değişkendir. "Değiştirdiğim şeye bağlı olarak ne değişiyor?" sorusunun cevabıdır.
- Kontrol Değişkeni (Sabit Tutulan Değişken): Deney boyunca sabit tutulan, değiştirilmeyen değişkenlerdir. Deneyin güvenilirliğini sağlamak için önemlidir.
- 💡 İpucu: Bir deneyde genellikle sadece bir bağımsız değişken değiştirilir ki sonuçların gerçekten o değişkenden kaynaklandığı anlaşılabilsin.
- Örnek: Çözünme hızına sıcaklığın etkisini araştıran bir deneyde;
- Bağımsız Değişken: Sıcaklık (çünkü sen sıcaklığı değiştiriyorsun).
- Bağımlı Değişken: Çözünme hızı (çünkü sıcaklık değişince çözünme hızı değişiyor).
- Kontrol Değişkenleri: Çözünen maddenin cinsi ve miktarı, çözücünün cinsi ve miktarı, karıştırma durumu, temas yüzeyi (toz/küp şeker olması) gibi faktörler sabit tutulur.
Geri Dönüşümün Önemi
- Geri dönüşüm, kullanılmış ve artık işe yaramayan atık maddelerin toplanarak fiziksel veya kimyasal işlemlerden geçirilip yeni ürünler haline getirilmesidir. Bu süreç, doğal kaynakların korunmasına, enerji tasarrufuna ve çevre kirliliğinin azaltılmasına yardımcı olur. ♻️
- Geri dönüştürülebilen başlıca maddeler:
- Kağıt: Gazete, dergi, karton kutular. 📰📦
- Plastik: Su ve meşrubat şişeleri, deterjan kapları. 🧴🍾
- Cam: İçecek şişeleri, kavanozlar. 🍷🍶
- Metal: Konserve kutuları, alüminyum içecek kutuları. 🥫🔩