Verilen deney düzeneklerini ve soruyu adım adım inceleyelim:

• Deney Düzenekleri: İki özdeş cam fanus içinde özdeş bitkiler bulunmaktadır. Her iki düzenek de aydınlık ortamda tutulmakta ve bitkilere eşit miktarda su verilmektedir.
• Farklılıklar:
  • Birinci fanusta çimlenmekte olan tohumlar (solunum yapar, oksijen tüketir, karbondioksit üretir) ve bir bitki vardır.
  • İkinci fanusta yanan bir mum (yanma olayı için oksijen tüketir, karbondioksit üretir) ve bir bitki vardır.
• Ortak Noktalar: Her iki düzenekte de bitki bulunmaktadır ve aydınlık ortamda fotosentez yapma potansiyeline sahiptir. Ayrıca, her iki fanusta da karbondioksit üreten bir kaynak (çimlenen tohumlar veya yanan mum) mevcuttur.
• Fotosentez Süreci: Aydınlık ortamda bitkiler fotosentez yapar. Fotosentez için karbondioksit ve suya ihtiyaç duyulur, sonuç olarak glikoz (besin) ve oksijen üretilir.

Şimdi seçenekleri değerlendirelim:

• A) Bitkiler fotosentez için suya ihtiyaç duyar mı?
  Bu deneyde bitkilere eşit miktarda su verilmiştir. Suyun fotosentezdeki rolünü test etmek için su miktarı değişken olarak kullanılmalıdır. Bu nedenle, bu deney bu soruyu yanıtlamak için tasarlanmamıştır.
• B) Solunum için oksijen gazı gerekli midir?
  Çimlenen tohumlar ve yanan mum oksijen tüketir, ancak deneyin ana odağı bitkinin aydınlık ortamdaki faaliyetidir. Eğer amaç solunumu incelemek olsaydı, düzenekler karanlıkta tutulabilirdi.
• C) Fotosentez canlılar için gerekli midir?
  Bu çok genel bir sorudur ve bu deney düzenekleri doğrudan bu soruyu test etmek için yeterli değildir. Deney, daha spesifik bir gaz alışverişini incelemektedir.
• D) Fotosentez sırasında hangi gaz açığa çıkar?
  Her iki düzenekte de karbondioksit üreten bir kaynak (çimlenen tohumlar veya yanan mum) bulunmaktadır. Bitki, aydınlık ortamda bu karbondioksiti kullanarak fotosentez yapacaktır. Fotosentez sonucunda ise oksijen gazı açığa çıkar. Eğer bitki, fanus içindeki havanın "yenilenmesini" sağlıyorsa (örneğin, mumun daha uzun süre yanmasını veya tohumların daha uzun süre çimlenmesini sağlıyorsa), bu, bitkinin oksijen ürettiğini gösterir. Bu deney, bitkinin fotosentez yoluyla hangi gazı ortama saldığını (oksijen) gözlemlemek için uygun bir zemini oluşturur. Araştırmacı, bitkinin bu kapalı ortamdaki gaz dengesine nasıl katkıda bulunduğunu, yani hangi gazı ürettiğini araştırmaktadır.

Bu deney, Joseph Priestley'in bitkilerin havayı "temizlediğini" gösteren ünlü deneylerine benzer bir mantıkla kurulmuştur. Bitki, karbondioksiti kullanarak oksijen üreterek kapalı ortamdaki gaz dengesini etkiler. Dolayısıyla, araştırmacının problem cümlesi, fotosentez sırasında bitkilerin hangi gazı açığa çıkardığını belirlemeye yönelik olabilir.

Cevap D seçeneğidir.