🎓 9. Sınıf Orta Çağ Medeniyetleri Ünite Değerlendirme Testi 5 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 9. sınıf Orta Çağ Medeniyetleri ünitesi kapsamında yer alan Erken İslam Tarihi, Türk Devletleri Tarihi, Roma ve Bizans İmparatorlukları ile diğer önemli medeniyetlerin siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik özelliklerini kapsamaktadır. Sınav öncesi son tekrarınız için kritik bilgileri ve dikkat edilmesi gereken noktaları içermektedir.

🕌 Erken İslam Tarihi ve Kurumları

• Mescid-i Nebevi ve Fonksiyonları: İslam'ın ilk dönemlerinde inşa edilen Mescid-i Nebevi, sadece bir ibadethane değil, aynı zamanda çok yönlü bir merkezdi.
• İbadet: Müslümanların toplu ibadetlerini gerçekleştirdiği ana mekândı.
• Eğitim ve Öğretim: İslam esaslarının öğretildiği, ilim öğrenilen bir eğitim merkeziydi.
• Yönetim ve Karar Alma: Müslümanlarla ilgili önemli kararların alındığı, devlet işlerinin yürütüldüğü bir yönetim merkeziydi.
• Diplomasi ve Dış İlişkiler: Elçilerin ve misafirlerin kabul edildiği, dış ilişkilerin yürütüldüğü bir mekândı.
• Adalet ve Gözetim: Savaş esirleri veya suçluların gözetim altında tutulduğu, adaletin tecelli ettiği bir yerdi.
• Hazine ve Ekonomi: Ganimetlerin muhafaza edildiği, bir nevi devlet hazinesi işlevi gördüğü söylenebilir.
• Mekkeli Müşriklerin İslam'a Direniş Nedenleri: İslamiyet'in yayılmaya başlamasıyla Mekkeli müşrikler, mevcut düzenlerinin bozulacağı endişesiyle karşı çıkmışlardır.
• Ekonomik Güçlerini Koruma: Kâbe'deki putperestlikten elde ettikleri ticari ve ekonomik çıkarların kaybolmasından çekinmeleri.
• Siyasi Etkinliklerini Koruma: Toplumdaki mevcut siyasi ve sosyal statülerinin, liderliklerinin sarsılacağı endişesi.
• Geleneksel İnanç ve Yaşam Tarzı: Atalarından kalma inanç ve adetlerin terk edilmek zorunda kalınacağı düşüncesi.
• Hz. Ebubekir Dönemi ve İsyanlar: Dört Halife Dönemi'nin ilk halifesi olan Hz. Ebubekir, İslam Devleti'nin birliğini sağlamak için önemli mücadeleler vermiştir.
• Yalancı Peygamberler ve İç Ayaklanmalar: Peygamberimizin vefatından sonra ortaya çıkan yalancı peygamberler ve Zekât vermek istemeyen kabilelerin isyanları bastırılmıştır.
• Sonuçları: Bu isyanların bastırılması, İslam Devleti'nin siyasi ve dini birliğinin korunmasını sağlamış, merkezi otoriteyi güçlendirmiştir. Bu durum, halifenin hem dini hem de siyasi liderliğini pekiştirmiştir.
• Kur'an-ı Kerim'in Kitap Haline Getirilmesi: Hz. Ebubekir döneminde Kur'an-ı Kerim'in ayetleri toplanarak kitap haline getirilmiştir.
• Amaç: Özellikle Yemame Savaşı gibi olaylarda hafızların şehit düşmesi üzerine, Kur'an'ın orijinal halinin bozulmadan, eksiksiz bir şekilde korunması amaçlanmıştır.
• Önemi: Bu çalışma, Kur'an'ın günümüze kadar bozulmadan ulaşmasını sağlamış, İslam dininin temel kaynağının güvenilirliğini teminat altına almıştır.
• Dört Halife Dönemi İsyanlarının Nedenleri: Bu dönemde çıkan isyanlar genellikle farklı sebeplerle ortaya çıkmıştır.
• İslamiyet'in Tam Yerleşmemiş Olması: Yeni fethedilen bazı bölgelerde İslamiyet'in henüz tam olarak benimsenmemesi ve eski alışkanlıkların devam etmesi.
• Zekât Vergisine Karşı Çıkılması: Bazı kabilelerin İslam'ın temel ibadetlerinden olan Zekât verme yükümlülüğüne karşı gelmesi.
• Siyasi Liderlik Tartışmaları: Halifelik makamının belirlenme şekli ve devlet başkanlığının değişimiyle ilgili bazı memnuniyetsizlikler ve siyasi çekişmeler.

⚠️ Dikkat: Erken İslam tarihinde Mescid-i Nebevi'nin çok fonksiyonlu yapısı, İslam devletinin henüz tam teşekkül etmemiş olmasından ve dini liderliğin aynı zamanda siyasi liderliği de içermesinden kaynaklanır. Bu dönemdeki isyanlar genellikle dini ve siyasi otoriteyi pekiştirme çabalarıyla ilişkilidir.

🐎 Orta Çağ Türk Tarihi ve Coğrafyası

• Türk Göçleri ve Bulgarlar: Türk toplulukları, tarih boyunca farklı coğrafyalara göç etmişlerdir.
• Bulgarlar: 668 yılından sonra Karadeniz'in kuzeyinden Balkanlara ve Volga Nehri kıyılarına göç eden önemli Türk topluluklarından biridir. Bu göçler, Avrupa'nın etnik ve kültürel yapısını etkilemiştir.
• "Türk Eli" ve Orta Asya: Mustafa Kemal Atatürk'ün "Türk Eli" olarak tanımladığı bölge, Türklerin ana yurdu olan Orta Asya'dır.
• Coğrafi Konum: Asya'nın batısı ile Avrupa'nın doğusu arasında, geniş kara ve deniz sınırlarına sahip bu bölge, Türk medeniyetinin doğduğu ve geliştiği yerdir.
• Avrupa Hunları ve Bizans İlişkileri (Margus Antlaşması): Avrupa Hun Devleti, Attila döneminde Bizans İmparatorluğu üzerinde büyük bir tehdit oluşturmuştur.
• Antlaşma Maddeleri ve Amaçları: Margus Antlaşması gibi anlaşmalarla Bizans, Hun tehdidini azaltmaya çalışmıştır. Özellikle Bizans'ın Hunlara bağlı kavimlerle anlaşma yapmama maddesi, Hunların gücünü bölmeyi ve Bizans'a karşı birleşmelerini engellemeyi amaçlamıştır. Ayrıca, Hunlardan kaçanların Bizans'a sığınmasının engellenmesi de Hunların iç bütünlüğünü korumaya yönelik bir madde olarak görülebilir.
• Göktürkler ve Çin Politikası: Göktürk Kağanları, devletin geleceğini güvence altına almak için Çin'e karşı çeşitli politikalar izlemişlerdir.
• Çin'i Baskı Altına Alma: Göktürkler, Çin'i askeri ve siyasi baskı altında tutarak vergiye bağlamayı veya haraç almayı hedeflemişlerdir. Bu, hem ekonomik gelir sağlamış hem de Çin'in Göktürkler üzerindeki etkisini kırmayı amaçlamıştır.
• Amaç: Bu politikalar, Çin'in iç işlerine karışmasını engellemek, Göktürklerin bağımsızlığını ve egemenliğini korumak içindir.
• Uygurlarda Yerleşik Yaşam ve Sanat: Uygurlar, göçebe yaşam tarzından yerleşik yaşama geçen ilk Türk devletlerinden biridir.
• Sanatsal Gelişim: Yerleşik yaşam, mimari, resim, heykel, tapınak ve saray süslemeciliği gibi sanat dallarında büyük gelişmelere yol açmıştır. Kalıcı yapılar inşa edilmesi, bu sanatların gelişmesi için zemin hazırlamıştır.
• Çadır Sanatı: Çadır sanatı ise göçebe yaşam tarzının bir ürünüdür ve yerleşik yaşamla birlikte önemini yitirmiştir. Uygurların yerleşik hayata geçişiyle bu tür sanatlar yerine kalıcı eserler ön plana çıkmıştır.

💡 İpucu: Türk devletlerinin dış politikalarını incelerken, özellikle Çin ile olan ilişkilerde "denge politikası" ve "bağımsızlığı koruma" anahtar kavramlardır. Yerleşik yaşama geçişin sanat ve kültür üzerindeki etkileri, Türk tarihi için önemli bir dönüm noktasıdır.

🏛️ Roma, Bizans ve Orta Çağ Avrupa'sı

• Roma İmparatorluğu'nun İkiye Ayrılması: Roma İmparatorluğu, iç karışıklıklar, Sasanilerle yapılan uzun savaşlar ve artan askeri harcamaların neden olduğu ekonomik sıkıntılar sonucunda zayıflamış ve ikiye ayrılmıştır.
• Nedenler: Askeri ve siyasi otorite kaybı, ağır vergiler, iç istikrarsızlık.
• Sonuç: İmparatorluğun Doğu ve Batı Roma olarak ayrılması, bu sorunların en önemli sonuçlarından biridir. Bu ayrılık, Orta Çağ'ın başlangıcındaki Avrupa siyasi haritasını belirlemiştir.
• Batı Roma Sonrası Avrupa ve Roma Mirası: Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla Avrupa'da çok sayıda Germen Krallığı kurulmuştur.
• Kültürel Hegemonya: Batı Roma siyasal kimliğini kaybetse de, Roma kültürü, inançları ve devlet uygulamaları yeni kurulan Germen krallıklarını etkilemeye devam etmiştir. Roma hukuku, idari yapısı ve Latince gibi unsurlar varlığını sürdürmüştür.
• İdari Yapıların Etkilenmesi: Avrupa'da kurulan devletlerin idari yapılarında Roma yönetim anlayışının izleri görülmüştür. Germenler, Roma'nın tüm mirasından vazgeçmemiş, bazı unsurları kendi kültürlerine entegre etmişlerdir.
• İmparator Heraklios Dönemi ve Sasaniler: Bizans İmparatoru Heraklios döneminde, Bizans ve Sasaniler arasında uzun süreli ve yıkıcı savaşlar yaşanmıştır.
• Anadolu'dan Çıkarılan Güç: Bu savaşlar sonucunda Anadolu'dan çıkarılan siyasi güç Sasaniler olmuştur. Heraklios, Sasanileri yenilgiye uğratarak Bizans'ın Anadolu'daki hakimiyetini yeniden sağlamıştır.
• Roma İmparatorluğu'nda Sosyal Yapı: Roma toplumunda belirgin bir sosyal eşitsizlik bulunmaktaydı.
• Sınıflar:
  • Patrici: Senatoda görev yapan soylu sınıf. Roma'nın asli ve ayrıcalıklı vatandaşlarıydı.
  • Plepler: Roma'ya sonradan gelip yerleşen, siyasi hakları sınırlı olan halk sınıfı.
  • Köleler: Roma'nın işgali altındaki ülkelerden getirilen, hiçbir siyasi hakkı olmayan, patrici evlerinde uşaklık yapan veya tarlalarda çalışan en alt sınıf.
• Sosyal Eşitsizlik: Bu sınıf ayrımı, halk arasında büyük bir sosyal eşitsizliğin olduğunu açıkça göstermektedir. Kölelere siyasi haklar verilmemesi de bu eşitsizliğin bir göstergesidir. Ancak, bu bilgilerden kralların sınırsız yetkilere sahip olduğu sonucuna ulaşılamaz; Roma'da Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemlerinde farklı yönetim modelleri ve yetki dağılımları olmuştur.

⚠️ Dikkat: Roma İmparatorluğu'nun yıkılışı, Orta Çağ'ın başlangıcı olarak kabul edilir. Bu dönemde Roma'nın kültürel mirasının yeni kurulan devletler üzerindeki etkisi önemlidir. Roma sosyal yapısındaki sınıfları ve haklarını iyi anlamak, dönemin toplumsal düzenini kavramak için kritiktir.

🌍 Orta Çağ'da Genel Durum ve Çin Uygarlığı

• İslam'ın Ortaya Çıktığı Dönemde Dünya: İslam dini ortaya çıktığında Arap Yarımadası'nda siyasi birlik yoktu. Çevresinde ise büyük imparatorluklar bulunmaktaydı.
• Siyasi Durum: İran'da Sasaniler, Balkanlar, Suriye ve Anadolu'da Bizans İmparatorluğu hakimdi. Avrupa'da ise feodal rejim nedeniyle siyasi birlik yoktu.
• Kilisenin Etkisi: Avrupa'da Kilise, siyasi, sosyal ve kültürel alanda oldukça etkiliydi.
• Rekabet Ortamı: Bu durum, Orta Çağ'da özellikle siyasi ve askeri alanlarda büyük bir rekabet ortamı yaratmıştır. Yeni yükselen İslam gücü, bu mevcut güçlerle kaçınılmaz olarak çatışma ve etkileşim içine girmiştir.
• Çin Uygarlığı: Köklü bir tarihe sahip olan Çin uygarlığı, insanlık tarihine önemli katkılar sağlamıştır.
• Coğrafi Konum: Asya'nın güneydoğusunda kurulan en eski uygarlıklardan biridir.
• Yönetim: Uzun yıllar boyunca hanedanlıklar tarafından yönetilmiştir (örneğin, Qin, Han, Tang, Ming hanedanlıkları).
• İnanç: Tek tanrılı bir inanca sahip değildir. Budizm, Taoizm, Konfüçyanizm gibi farklı inanç ve felsefeler bir arada var olmuştur. Bu nedenle "tek tanrılı inanca sahiptir" ifadesi yanlıştır.
• İcatlar: Kâğıt, matbaa, barut ve pusula gibi insanlık tarihini derinden etkileyen önemli icatları yapmışlardır.
• Üretim: İpek, porselen ve kumaş üretimi gibi alanlarda dünya çapında üne sahip olmuşlardır. İpek Yolu, Çin'in bu ürünlerini batıya taşımasında kilit rol oynamıştır.

💡 İpucu: Orta Çağ'da dünyanın genel siyasi haritasını ve büyük güçleri bilmek, olayların neden-sonuç ilişkilerini anlamanıza yardımcı olur. Çin uygarlığının inanç yapısı, genellikle çok tanrılı veya felsefi öğretilere dayalıdır, tek tanrılı değildir. Bu, sık yapılan bir hatadır.