🎓 9. Sınıf Orta Çağ'daki Siyasi ve Askeri Gelişmeler Test 14 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 9. sınıf öğrencilerinin Orta Çağ'daki siyasi ve askeri gelişmeleri, özellikle İslam tarihi ve İslamiyet öncesi Türk devletleri konularını kapsayan bir test için hazırlanmıştır. Notlar, Hz. Muhammed Dönemi, Dört Halife Dönemi, Emeviler ve Abbasiler gibi İslam devletlerinin siyasi, sosyal ve kültürel özelliklerini; ayrıca Göktürkler ve Uygurlar gibi ilk Türk devletlerinin yapılarını, yıkılış nedenlerini ve kültürel değişimlerini özetlemektedir.

🕌 İslam Tarihinin Temel Dönemleri ve Özellikleri

Hz. Muhammed Dönemi ve İlk İslam Devleti

• Veda Hutbesi: Hz. Muhammed'in son hutbesidir. Bu hutbede insan hakları, eşitlik, adalet, can ve mal güvenliği gibi evrensel ilkeler vurgulanmıştır. Özellikle suça şahsiliğin (baba oğlunun, oğul babasının suçundan sorumlu tutulamaz) ve miras haklarının korunması adalet kavramıyla yakından ilgilidir.
• Önemli Olaylar ve Savaşlar:
  • Hicret (622): Mekke'den Medine'ye göç. İslam Devleti'nin temellerinin atıldığı, takvimin başlangıcı kabul edilen önemli bir olaydır.
  • Uhud Savaşı (625): Müslümanların ilk yenilgisi olarak bilinir. (İlk zafer Bedir Savaşı'dır.)
  • Hendek Savaşı (627): Müslümanların son savunma savaşıdır. Bu savaştan sonra taarruz gücü Müslümanlara geçmiştir.
  • Hayber'in Fethi (629): Şam ticaret yolunun güvenliğinin sağlanmasında ve Yahudi sorununun çözümünde önemli rol oynamıştır.

⚠️ Dikkat: Olayların kronolojisi ve sonuçları karıştırılmamalıdır. Özellikle "ilk" ve "son" gibi ifadeler önemlidir. Örneğin, ilk zafer Bedir, ilk yenilgi Uhud, son savunma Hendek'tir.

Dört Halife Dönemi ve Ayrılıkların Başlangıcı

• Hz. Muhammed'in vefatından sonra ortaya çıkan otorite boşluğu, halifelerin belirlenme şekli (seçimle gelmeleri) ve bazı siyasi çekişmeler, İslam dünyasındaki ayrılıkların tohumlarını atmıştır.
• Bu dönemde halifeler seçimle belirlenmiş, bu da teokratik yönetim anlayışının güçlenmesi yerine, halifelik makamının siyasi bir liderlik olarak da algılanmasına yol açmıştır.

Emeviler Dönemi (661-750)

• Yönetim Anlayışı: Halifeliği saltanat sistemine dönüştürmüşlerdir. Yani halifelik babadan oğula geçmeye başlamıştır. Bu durum, İslam dünyasında siyasi birliğin bozulmasına ve mezhep ayrılıklarının derinleşmesine zemin hazırlamıştır.
• Mevâli Politikası: Arap olmayan Müslümanlara (mevali) karşı ayrımcı bir politika izlemişlerdir. Onlardan daha fazla vergi alınması ve devlet yönetiminde yeterince yer verilmemesi, toplumsal hoşnutsuzluğa yol açmıştır. Bu politika, Emevilerin yıkılmasında önemli bir etkendir.
• Kabilecilik Anlayışı: Toplumdaki kabilecilik anlayışının güçlü olması, merkezi otoritenin zayıflamasına ve iç karışıklıklara neden olmuştur.
• Ekonomik ve Kültürel Gelişmeler:
  • Halife Abdülmelik döneminde ilk Arap-İslam parası bastırılmış ve Arapça resmî dil ilan edilmiştir. Bu durum, devletin ekonomik bağımsızlığını güçlendirmiş ve Arapça'nın yaygınlık kazanmasını sağlamıştır.
  • Sınırların Arap Yarımadası dışında genişlemesi, Emevilerin gücünü gösterir ancak bu durum tek başına yıkılma nedeni değildir; aksine, fetihler devlete gelir sağlamıştır.
• Kerbela Olayı (680): Hz. Hüseyin ve ailesinin şehit edilmesi, İslam dünyasındaki mezhep ayrılıklarını (Şii-Sünni) derinleştirmiş ve Emevilere karşı büyük bir tepkiye yol açmıştır.
• Yıkılış Nedenleri: Mevâli politikası, taht kavgaları, Hz. Muhammed soyundan gelenlere kötü davranılması, Abbasilerin yıkıcı çalışmaları ve kabilecilik anlayışı Emevilerin yıkılmasında etkili olmuştur.

💡 İpucu: Emevilerin kısa ömürlü olmasının temel nedenleri; mevali politikası, halifeliği saltanata çevirmeleri ve kabilecilik anlayışıdır. Sınırların genişlemesi ise bir yıkılış nedeni değil, gücün göstergesidir.

Endülüs Emevi Devleti (756-1031)

• Emevi soyundan gelen Abdurrahman tarafından İspanya'da kurulmuştur. Başkenti Kurtuba'dır.
• Avrupa'yı İslam kültürü ve medeniyetiyle tanıştırmıştır. Bilim, sanat ve felsefede önemli gelişmeler yaşanmıştır.
• 711 Kadiks Savaşı ile başlayan İslam egemenliği, 1492'ye kadar devam etmiştir. Ancak Endülüs Emevileri, günümüzdeki tüm İspanya ve Portekiz topraklarına hakim olmamıştır.
• İspanyolların Reconquista (yeniden fetih) süreciyle İslam eserlerini yakıp yıkmaları, Hristiyan İspanyollarda dinî hoşgörünün olmadığını ve İslam kültürünün izlerini silmeye çalıştıklarını gösterir.

⚠️ Dikkat: Endülüs Emevileri ile diğer İslam devletlerinin başkentleri, önemli şehirleri ve yaptıkları savaşlar karıştırılmamalıdır. Örneğin, İstanbul kuşatması veya Avasım ve Samarra şehirlerinin inşası Endülüs Emevilerine ait değildir.

Abbasiler Dönemi (750-1258)

• Yönetim Anlayışı: Emevilerden farklı olarak "ümmetçilik" ve hoşgörülü bir politika izlemişlerdir. Arap olmayan unsurlara (özellikle Türklere) devlet ve ordu yönetiminde önemli görevler vermişlerdir. Bu durum, İslam'ı tercih edenlerin sayısını artırmış, İslam medeniyetinin gelişmesine ve bilimsel gelişmelerin hızlanmasına katkı sağlamıştır.
• Mezhepçilik: Abbasilerin hoşgörülü politikaları mezhep ayrılıklarını bir ölçüde yumuşatsa da, mezhepçiliğin tamamen sona ermesini sağlayamamıştır. Mezhep ayrılıkları, Kerbela gibi olaylarla derinleşmiş ve İslam tarihinde kalıcı bir etki bırakmıştır.

⚔️ İslamiyet Öncesi Türk Devletleri

Göktürkler

• Yıkılış Nedenleri: Orhun Kitabeleri'ne göre Göktürklerin yıkılışında;
  • Liyakatsiz (yetersiz) idarecilerin varlığı.
  • Türk kavminin (halkının) uyumsuz tutumu ve iç karışıklıklar.
  • Kurnaz Çin siyaseti ve yıkıcı propagandaları (diplomatik yetersizlikler).
• Ekonomik Yapı: Çin'den tohumluk buğday ve tarım aleti almaları, Göktürklerin tarımsal üretime önem verdiklerini ve tarımda dışa bağımlı olmak istemediklerini gösterir. Aynı zamanda Çin'i bir ölçüde baskı altında tuttuklarının da kanıtıdır.

Uygurlar

• Göktürk Devleti'nin mirası üzerine kurulmuşlardır. Başlangıçta bozkır kültürünü sürdürmüşlerdir.
• Kültürel Değişim: Maniheizm dinini kabul etmeleriyle birlikte hayat tarzları değişmiştir. Bozkır kültürü yerini yerleşik kültüre bırakmıştır. Bu durum, mimari, sanat ve tarım gibi alanlarda önemli gelişmelere yol açmıştır.
• Yerleşik Hayatın Kanıtları: Toplulukların yerleşik hayata geçtiğinin en önemli kanıtlarından biri "sur" gibi kalıcı savunma yapıları inşa etmeleridir. Ok, yay, mızrak, at, kılıç gibi unsurlar göçebe veya yerleşik fark etmeksizin birçok toplumda bulunabilirken, surlar yerleşik yaşamın vazgeçilmezidir. 🏘️
• Devlet Yapılanması: Göktürklerin kullandığı unvanları (ay, kün gibi) ve devlet sistemini devam ettirmeleri, Türklerde devlet yapılanmasında bir devamlılık esası olduğunu gösterir. Devlet işleri sadece hanedan üyeleri tarafından değil, devlet meclisi gibi kurumlar aracılığıyla da yürütülmüştür.

İslamiyet Öncesi Türk Tarihi Kaynakları

• İslamiyet öncesi Orta Asya'da kurulan Türk devletleri hakkında bilgi almak isteyen bir araştırmacı, ağırlıklı olarak Çin kaynaklarından faydalanır. Bunun nedeni, Türklerin Çin ile yoğun siyasi, askeri ve ticari ilişkiler içinde olmaları ve Çinlilerin düzenli tarih yazıcılığı geleneğine sahip olmalarıdır.

💡 İpucu: Türk devletlerinin yıkılış nedenleri genellikle iç karışıklıklar, taht kavgaları ve dış güçlerin (özellikle Çin'in) yıkıcı faaliyetleriyle ilişkilidir.

Bu ders notları, Orta Çağ'daki siyasi ve askeri gelişmeleri anlamanız için size sağlam bir temel sunacaktır. Başarılar dilerim! 🚀