🎓 9. Sınıf Orta Çağ'daki Siyasi ve Askeri Gelişmeler Test 11 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 9. sınıf öğrencilerinin Orta Çağ'daki önemli siyasi ve askeri gelişmeleri, özellikle İslamiyet'in doğuşu, ilk Türk devletleri ve Bizans İmparatorluğu ile ilgili temel konuları anlamalarına yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır. Notlarımız, sınavlara hazırlanırken veya konuları tekrar ederken başvurabileceğiniz kapsamlı bir özet niteliğindedir.

🕌 İslamiyet'in Doğuşu ve İlk Dönemleri

• İslam Öncesi Arabistan (Cahiliye Dönemi):
  • Siyasi birlik yoktu, kabileler halinde yaşanıyordu.
  • Ticaret önemliydi; Bizans (Doğu Roma) ve Sasani İmparatorluğu gibi büyük devletlerle ticaret yapılıyordu. 💡 Örneğin, Şam ticaret yolu bu dönemde de aktifti.
  • Toplumsal eşitsizlikler, kölelik, kan davaları yaygındı.
• İslamiyet'e Tepkiler ve Nedenleri:
  • İslamiyet'in sınıf farkı gözetmemesi ve köleliğe karşı olması, Mekke'nin zengin tüccarlarının ve soylularının işine gelmiyordu.
  • Mekke'nin önde gelen aileleri, ekonomik güçlerini ve toplumsal statülerini kaybetmek istemediler.
  • İslamiyet'in getirdiği yeni ahlaki ve sosyal kurallar, yerleşik Arap gelenekleriyle çatışıyordu.
• Akabe Biatları (621-622):
  • Hz. Muhammed'in Medineli Müslümanlarla yaptığı görüşmelerdir.
  • Medineliler, Hz. Muhammed'e bağlılıklarını bildirmiş ve onu şehirlerine davet etmişlerdir.
  • Bu biatlar, İslamiyet'in Mekke dışına yayılmasını hızlandırmış ve Hicret'in (göç) yolunu açmıştır.
• Hicret (622) ve Sonuçları:
  • Hz. Muhammed ve Müslümanların Mekke'den Medine'ye göç etmesidir.
  • Siyasi Sonuçlar: İslam Devleti'nin temelleri atıldı ve Hz. Muhammed bu devletin başkanı oldu. Medine, İslam Devleti'nin ilk başkenti oldu.
  • Dini Sonuçlar: İslamiyet'in yayılması hızlandı, Müslümanlar baskıdan kurtuldu.
  • Sosyal Sonuçlar: Mekke'den gelen Müslümanlara "Muhacir", Medine'de onlara yardım eden Müslümanlara "Ensar" denildi ve din kardeşi oldular.
  • Takvim Başlangıcı: Hicri takvimin başlangıcı kabul edildi.
  • ⚠️ Dikkat: Mekke, Hicret sonrası İslam Devleti'nin başkenti olmamıştır; Medine olmuştur. Mekke daha sonra fethedilmiştir.
• Mekke Dönemi Savaşları (Bedir, Uhud, Hendek):
  • Müslümanların Mekkeli müşriklere karşı yaptıkları bu savaşlar genellikle İslamiyet'i koruma ve savunma amacı taşımıştır.
  • Bedir (624): İlk büyük zafer, Müslümanların özgüveni arttı.
  • Uhud (625): Okçuların yerlerini terk etmesi nedeniyle Müslümanlar ağır kayıplar verdi.
  • Hendek (627): Medine'nin etrafına hendek kazılarak savunma yapıldı, Mekkelilerin son büyük saldırısı püskürtüldü.
• Hudeybiye Barışı (628):
  • Müslümanlar ile Mekkeli müşrikler arasında imzalanan bir antlaşmadır.
  • Maddeleri ilk başta Müslümanların aleyhine gibi görünse de, uzun vadede İslamiyet'in yayılmasını hızlandırmıştır.
  • Mekkeliler, bu antlaşma ile İslam Devleti'ni resmen tanımış ve Müslümanlar siyasi açıdan güçlenmiştir.
  • Müslümanlar, ertesi yıl Kabe'yi ziyaret ederek hac görevlerini yerine getirme hakkı kazanmıştır.
  • ⚠️ Dikkat: Antlaşma 10 yıl savaşmama maddesi içerse de, Mekkelilerin antlaşmayı bozması üzerine Mekke'nin fethi gerçekleşmiştir.
• Hayber'in Fethi (629):
  • Yahudilerin yaşadığı Hayber Kalesi'nin fethiyle Şam ticaret yolunun güvenliği sağlanmıştır.
  • Fethedilen bölgelerden cizye (gayrimüslimlerden alınan baş vergisi) ve haraç (toprak vergisi) gibi vergiler toplanmaya başlanmış, bu da devletin vergi gelirlerini artırmıştır.
  • Bu fetih, İslam Devleti'nin sınırlarını genişletmiş ve Müslümanların kendilerine olan güvenini artırmıştır.
  • 💡 İpucu: Hayber'in fethi Arap Yarımadası içinde gerçekleştiği için İslamiyet'in Arap Yarımadası dışında yayılmasına kanıt değildir.
• Veda Hutbesi (632):
  • Hz. Muhammed'in son haccında yüz binden fazla kişiye seslendiği evrensel mesajlar içeren hutbesidir.
  • Temel insan haklarına vurgu yapılmıştır: Müslümanların kardeş olduğu, kadınlara iyi davranılması, can, mal ve namusun kutsal olduğu, her türlü saldırıdan korunması gerektiği belirtilmiştir.
  • Kölelik ve kan davaları gibi cahiliye dönemi uygulamalarının kaldırıldığı ilan edilmiştir.
  • Bu hutbe, sadece Müslümanlara değil, tüm insanlığa yönelik önemli ahlaki ve hukuki ilkeler içermektedir.

👑 Dört Halife Dönemi (632-661)

• Hz. Ebubekir Dönemi (632-634):
  • Hz. Muhammed'in vefatından sonra ortaya çıkan karışıklıklar ve isyanlarla mücadele edilmiştir.
  • Yalancı Peygamberler Ortadan Kaldırıldı: İslam'ın dini birliğini korumak için önemli bir adımdır.
  • Devletin Dinsel ve Siyasi Birliğinden Kopan Kabilelerin İsyanları Bastırıldı: Bu isyanlar, "Riddet Olayları" olarak bilinir ve İslam Devleti'nin dağılmasını önlemeye yönelik kritik faaliyetlerdir.
  • Kur'an-ı Kerim Kitap Haline Getirildi: Ayetlerin kaybolmasını önlemek ve dinin temel kaynağını korumak amacıyla yapılmıştır. Bu da devletin dini bütünlüğünü sağlamıştır.
  • 💡 İpucu: Hz. Ebubekir dönemindeki bu faaliyetler, İslam Devleti'nin hem dini hem de siyasi bütünlüğünü koruma amacı gütmüştür.

🐎 İslam Öncesi Türk Devletleri ve Yönetim Anlayışı

• Kut Anlayışı:
  • Türk devletlerinde devleti yönetme yetkisinin Tanrı (Gök Tanrı) tarafından hükümdara ve hanedanına verildiğine inanılırdı.
  • Kut'un kan bağı ile hükümdardan sonra oğullarına geçtiğine inanılırdı.
  • Bu anlayış, hükümdar ailesinden olan bütün erkeklerin hükümdar olma hakkı olduğu anlamına geliyordu.
  • Sonuç: Taht kavgalarının yaşanmasına neden olmuştur, çünkü her şehzade kendisinde kut olduğuna inanır ve tahtta hak iddia edebilirdi.
  • ⚠️ Dikkat: Kut anlayışı, taht kavgalarına yol açtığı için Türk devletlerinin uzun ömürlü olmasında etkili olmamış, aksine sık sık yıkılmalarına veya parçalanmalarına neden olmuştur.
  • Kanıtlar:
    • Asya Hunlarında hükümdarlar "Tanhu" unvanını kullanırdı.
    • Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan, "Tanrı irade ettiği için, kut'um olduğu için kağan oldum." demiştir.
    • Uygurlara ait Karabalgasun Yazıtı'nda Bögü Kağan'ın unvanı "Tengri'de kut bulmuş." olarak belirtilmiştir.
  • 💡 İpucu: Bu örnekler, Türk hükümdarlarının farklı unvanlar kullanabildiğini gösterir; yani yalnızca Tanhu unvanı kullanılmamıştır.
• Hunlar ve Askeri Özellikler:
  • Çin kaynaklarına göre, Hun Türk çocukları küçük yaşlardan itibaren binicilik ve okçuluk talimi yaparak çok iyi atlı ve okçu olarak yetiştirilirdi.
  • Bu durum, Hunların yaşam biçimlerinin askeri özelliklerini geliştirdiğini gösterir.
  • Temel geçim kaynakları hayvancılıktı (koyunlar üzerine binicilik talimi yapmaları gibi).
  • ⚠️ Dikkat: Verilen metin, Hunların İpek Yolu'na hakim olmak istediklerine dair doğrudan bir bilgi içermez; bu çıkarım için ek bilgi gerekir.
• İlk Türk Topluluklarında Kölelik Anlayışının Görülmemesi:
  • Ülke Topraklarının Hanedan Üyelerinin Malı Sayılması: Toprak mülkiyeti, köleliğin yaygınlaşmasını engelleyen bir faktördü.
  • Konargöçer Hayat Tarzının Benimsenmesi: Tarıma dayalı yerleşik toplumlarda görülen büyük toprak sahipliği ve buna bağlı köle iş gücü ihtiyacı, konargöçer Türklerde daha azdı. Herkesin bir işi ve sorumluluğu vardı.
  • 💡 Örnek: Tarım toplumlarında toprağı işlemek için köleler kullanılırken, konargöçer toplumlarda herkes avcılık, hayvancılık gibi işlere katılır ve daha özgür bir yapıya sahip olurdu.

☪️ Türklerin İslamiyet'i Kabulü

• Karluklar:
  • İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğudur.
  • Karahanlı Devleti'nin kurulmasında etkili olmuşlardır.
  • 💡 İpucu: Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinde, İslam'ın getirdiği adalet, eşitlik ve tek tanrı inancının Türklerin Gök Tanrı inancına yakın olması gibi faktörler etkili olmuştur.

🛡️ Bizans İmparatorluğu

• Thema Sistemi:
  • Bizans İmparatorluğu'nda toprağa bağlı askerliğin geliştirildiği sistemdir.
  • Bu sistemde, askeri birlikler (themalar) belirli bölgelere yerleştirilir ve bu bölgelerin savunmasından sorumlu olurlardı. Askerlere toprak verilirdi ve bu toprakların geliriyle kendi askeri ihtiyaçlarını karşılarlardı.
  • Bu sistem, Bizans'ın sınır savunmasını güçlendirmiş ve merkezi otoriteyi desteklemiştir.
  • ⚠️ Dikkat: İkta sistemi, İslam devletlerinde (özellikle Selçuklu ve Osmanlı) uygulanan toprağa bağlı askerlik sistemidir. Tema sistemi ise Bizans'a özgüdür.