Verilen Yenisey Yazıtları metnini adım adım inceleyerek İslam öncesi Türk devletleri ile ilgili hangi yargıya ulaşılamayacağını belirleyelim:

• Metin Analizi:
  • "Üstte gök, altta yağız yer kılındıkta ikisinin arasında kişioğlu kılınmış." ifadesi, bir yaratılış inancına işaret eder ancak bu inancın politeist (çok tanrılı) olup olmadığına dair kesin bir bilgi vermez. Genellikle İslam öncesi Türklerde Gök Tanrı inancı (Tengrizm) yaygındır ve bu inanç monoteist veya henoteist özellikler taşır.
  • "Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş." ifadesi, iki önemli liderin varlığını gösterir. Tarihi bilgilerle birleştirildiğinde, bu durum ikili teşkilat (devletin doğu ve batı olarak ikiye ayrılıp yönetilmesi) uygulamasını akla getirir.
  • "Türk milletinin devletini töresini tutuyvermiş, düzenleyivermiş." ifadesi, töreye (yasa, gelenek, düzen) verilen önemi açıkça belirtir.
  • "Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırgan Ormanı'na kadar, batıda Demir Kapı'ya kadar kondurmuş." ifadeleri, güçlü bir orduya sahip olunduğunu, genişleme ve egemenlik (cihan hâkimiyeti) düşüncesiyle hareket edildiğini gösterir.
• Seçeneklerin Değerlendirilmesi:
  • A) Güçlü bir orduya sahip olduklarına: Metinde "Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış" ve "Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş" ifadeleri güçlü bir orduya sahip olduklarını kanıtlar. Bu yargıya ulaşılır.
  • B) Cihan hâkimiyeti düşüncesiyle hareket ettiklerine: "Dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış" ve "Doğuda Kadırgan Ormanı'na kadar, batıda Demir Kapı'ya kadar kondurmuş" ifadeleri, geniş bir coğrafyada egemenlik kurma arzusunu, yani cihan hâkimiyeti düşüncesini yansıtır. Bu yargıya ulaşılır.
  • C) Tökeye önem verdiklerine: Metinde açıkça "Türk milletinin devletini töresini tutuyvermiş, düzenleyivermiş" denilmektedir. Bu yargıya ulaşılır.
  • D) Politeist bir inanışı benimsediklerine: Metinde geçen "Üstte gök, altta yağız yer kılındıkta ikisinin arasında kişioğlu kılınmış" ifadesi bir yaratılış inancını belirtse de, bu inancın politeist (çok tanrılı) olduğuna dair yeterli ve kesin bir bilgi sunmamaktadır. İslam öncesi Türklerde yaygın olan Gök Tanrı inancı genellikle monoteist veya henoteist özellikler taşır. Dolayısıyla, sadece bu metne dayanarak politeist bir inanç benimsediklerini söyleyemeyiz. Bu yargıya ulaşılamaz.
  • E) İkili teşkilatı uyguladıklarına: Metinde "Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş" ifadesi yer almaktadır. Tarihi bilgilerle birlikte düşünüldüğünde, Bumin Kağan Doğu'yu, İstemi Kağan ise Batı'yı yöneten yabgu olarak ikili teşkilatın uygulandığını gösterir. Metindeki bu iki liderin birlikte anılması, bu teşkilatın varlığına güçlü bir işarettir. Bu yargıya ulaşılır.

Metin, politeist bir inanç sistemine dair yeterli kanıt sunmadığı için bu yargıya ulaşılamaz.

Cevap D seçeneğidir.