🎓 9. Sınıf Orta Çağ'daki Siyasi ve Askeri Gelişmeler Test 8 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 9. sınıf Orta Çağ tarihi konularından özellikle İslamiyet'in doğuşu, İlk İslam Devleti, Dört Halife Dönemi, Emeviler Dönemi'nin ilk yılları ve İslamiyet öncesi Türk devletlerinin siyasi ve askeri yapılarına odaklanmaktadır. Sınavda karşılaşabileceğiniz temel kavramları, önemli olayları ve bu dönemlerin karakteristik özelliklerini pekiştirmenize yardımcı olmayı amaçlar. 🚀

İslamiyet'in Doğuşu ve İlk İslam Devleti Dönemi

• Hz. Muhammed Dönemi (610-632): İslamiyet'in doğuşu ve ilk İslam Devleti'nin temellerinin atıldığı dönemdir.
• Hicret ve Medine Dönemi (622): Mekke'den Medine'ye göç, İslam tarihinde bir dönüm noktasıdır.
  • Medine'de siyasi bir yapı oluşmuş, Hz. Muhammed devlet başkanı ve başkomutan olarak kabul edilmiştir.
  • Medine Sözleşmesi (Medine Vatandaşlık Antlaşması) ile Medine'de yaşayan herkesin hakları güvence altına alınmış, hukuk devleti anlayışına benzer uygulamalar başlamıştır. Bu sözleşme, farklı inançlara sahip toplulukların bir arada yaşamasını sağlayan ilk yazılı anayasalardan biridir. 📜
  • Hicret, İslamiyet'in sadece Kureyşoğulları dışında farklı Arap kabileleri arasında yayılmaya başlamasında değil, aynı zamanda İslam Devleti'nin siyasi bir güç olarak ortaya çıkmasında da etkili olmuştur.
• İslam Devleti'nin Tanınması: Hubeybiye Antlaşması (628), Mekkeli müşriklerin İslam Devleti'ni hukuken tanıdığı ilk antlaşmadır. Bu, İslam'ın siyasi gücünün kabul edildiğinin önemli bir göstergesidir.
• Eğitim ve Bilime Verilen Önem:
  • Ashab-ı Suffa, Mescid-i Nebevi'nin yanında kurulan, evi ve ailesi olmayan fakir Müslümanların barındığı, aynı zamanda İslam tarihinin ilk yatılı öğretmen okulu niteliğindeki eğitim kurumudur. Bu durum, Hz. Muhammed'in İslam dininin öğretilmesine ve eğitime verdiği önemi gösterir.
  • Bedir Savaşı'nda esir alınan müşriklerin fidye ödeyemeyenlerinin, Medine'li 10 çocuğa okuma yazma öğretme karşılığında serbest bırakılması, İslam dininin eğitime ve öğretime ne kadar değer verdiğinin çarpıcı bir örneğidir. 📚
• Arap Toplumundaki Değişimler: İslamiyet ile birlikte Arap toplumunda kadın hakları, adalet anlayışı, eğitim ve din gibi alanlarda köklü değişiklikler yaşanmıştır. Ancak geçim kaynağı (ticaret, hayvancılık vb.) temelden değişmemiştir, sadece İslami kurallara uygun hale gelmiştir.

⚠️ Dikkat: Hicret olayı sadece dini bir göç değil, aynı zamanda İslam Devleti'nin siyasi ve sosyal temellerinin atıldığı çok yönlü bir gelişmedir.

Dört Halife Dönemi (Hulefa-i Raşidin - 632-661)

• Genel Özellikler: Hz. Muhammed'in vefatından sonra halifelerin seçimle işbaşına geldiği, İslamiyet'i koruma ve yayma amacının ön planda olduğu dönemdir. Halifeler, hem dini hem de dünyevi liderlik yapmışlardır.
• Halifelerin Kronolojik Sırası:
  • Hz. Ebubekir (632-634)
  • Hz. Ömer (634-644)
  • Hz. Osman (644-656)
  • Hz. Ali (656-661)
• Siyasi ve Askeri Gelişmeler:
  • Fetihler: İran ve Irak'ın fethi gibi geniş çaplı fetihler yapılmış, İslamiyet Arap Yarımadası dışına yayılmıştır. Bu yayılımda fetihlerin yanı sıra İslam'ın dinî hoşgörü anlayışı da etkili olmuştur.
  • İlk Deniz Savaşı: Hz. Osman döneminde Doğu Roma (Bizans) ile ilk deniz savaşı yapılmıştır. 🚢
  • İç Karışıklıklar: Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde iç siyasi çekişmeler ve savaşlar (Cemel Savaşı gibi) yaşanmıştır.
• Yönetim ve Ordu Düzenlemeleri (Özellikle Hz. Ömer Dönemi):
  • Ordugâh Şehirlerinin Kurulması: Fethedilen bölgelerde askerlerin yerleşimi ve güvenliğin sağlanması amacıyla Basra, Kûfe, Fustat gibi ordugâh şehirleri kurulmuştur. Bu, askeri alanda önemli bir düzenlemedir.
  • İkta Sistemi: Toprak gelirlerinin asker ve devlet görevlilerine maaş karşılığı verilmesi esasına dayanan ikta sistemi oluşturulmuştur. Bu sistem, hem askeri hem de ekonomik bir düzenlemedir.
  • Hicri Takvimin Düzenlenmesi: Hz. Ömer döneminde hicret olayı başlangıç kabul edilerek hicri takvim düzenlenmiştir. Bu, idari ve sosyal bir düzenlemedir.
  • Ülke topraklarının illere bölünmesi ve buralara valiler atanması, merkezi yönetimin güçlenmesi adına atılan adımlardandır.

💡 İpucu: Dört Halife döneminin genel amacı İslamiyet'i korumak ve yaymaktır. Her halifenin dönemindeki önemli idari, askeri ve dini gelişmeleri eşleştirmeye çalışın.

Emeviler Dönemi ve Değişimler (661-750)

• Halifeliğin Saltanata Dönüşmesi: Muaviye ile birlikte halifelik babadan oğula geçen bir saltanat haline gelmiştir. Bu, Dört Halife dönemindeki seçimle işbaşına gelme geleneğinden önemli bir sapmadır.
• Yeni İdari Makamlar: Hükümdarlık merasim ve protokollerinin ortaya çıkmasıyla birlikte "Hâciblik" gibi yeni idari makamlar oluşturulmuştur. Hâcib, hükümdar ile halk arasındaki ilişkileri düzenleyen görevlidir.

⚠️ Dikkat: Emeviler dönemi, İslam tarihinde siyasi ve idari yapıda önemli değişikliklerin yaşandığı bir geçiş dönemidir.

İslam Öncesi Türk Devletleri

• Genel Özellikler:
  • Genellikle göçebe veya yarı göçebe bir yaşam tarzına sahiplerdi. Bu durum, onların askeri yapılarını (sürekli hazır ordu, atlı birlikler) ve yaşam biçimlerini (çadır kültürü) etkilemiştir. 🐎
  • Devlet yönetimi "töre" adı verilen yazısız hukuk kurallarına dayanıyordu. Kağanlar, devleti töre hükümlerine göre yönetirdi.
  • "Kut" anlayışı, devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılan ilahi bir yetkiydi. Bu anlayış, kağanın egemenliğinin meşruiyetini sağlardı.
• Devlet Yönetimi ve Veraset Sistemi:
  • "Kut" anlayışı nedeniyle tahtın hanedanın tüm erkek üyelerinin hakkı olması, "geleneksel veraset sistemi" olarak bilinen bir duruma yol açmıştır. Bu sistem, taht kavgalarına ve boylar arası mücadelelere neden olarak merkeziyetçi yapıyı zayıflatmıştır.
  • Boylar Birliği, Türk devletlerinde farklı boyların bir araya gelmesiyle oluşan bir yapıdır. Bu birlik, güçlü bir merkeziyetçilik yerine daha çok federatif bir yapıya işaret eder ve zaman zaman merkezi otoriteyi zayıflatabilir.
• Yıkılış Nedenleri: İslam öncesi Türk devletlerinin yıkılmasında en etkili faktörler; geleneksel veraset sistemi ve boylar arası mücadelelerdir. Bu iki faktör, iç karışıklıkların artmasına ve devletlerin zayıflamasına neden olmuştur.
• Önemli Türk Devletleri ve Katkıları:
  • Köktürkler: Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. Orhun Abideleri, Türk tarihinin ilk yazılı kaynakları olup, kağanların devleti töre hükümlerine göre yönettiğini, etkin bir askeri güce sahip olduğunu ve egemenliğini geniş bir alana yaydığını gösterir. "Asker sevk edip dört taraftaki kavmi hep itaat altına almış, hep muti kılmış." ifadesi, askeri gücün ve geniş egemenliğin kanıtıdır. ⚔️
  • Uygurlar: Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletlerinden biridir. Başkentlerini Ötüken'den Karabalgasun'a taşımışlardır. Çin ile diplomatik ilişkiler içinde oldukları, Çin elçisi Wang Yen-Te'nin seyahatnamesinden anlaşılmaktadır. Bu, Uygurların uluslararası alanda tanınan bir devlet olduğunu gösterir.

💡 İpucu: Türk devletlerinde "merkeziyetçi yapıyı zayıflatan" faktörler genellikle iç dinamiklerden kaynaklanır: veraset sistemi ve boylar arası rekabet. Turan Taktiği ise bir savaş taktiğidir, merkeziyetçilikle doğrudan ilgili değildir.

Bu ders notları, konuları bütüncül bir bakış açısıyla kavramanıza ve sınavda başarılı olmanıza yardımcı olacaktır. Başarılar dilerim! ✨