🎓 9. Sınıf Orta Çağ'daki Siyasi ve Askeri Gelişmeler Test 6 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, Orta Asya Türk devletlerinin siyasi yapısı, yönetim anlayışı, toplumsal düzeni, kültürel özellikleri ve diğer Orta Çağ devletleriyle ilişkileri gibi temel konuları kapsar. Özellikle Uygurların yerleşik hayata geçişi ve bunun getirdiği değişimler, Türklerdeki "ordu-millet" kavramı ve Medine Sözleşmesi gibi önemli başlıklar üzerinde durulmuştur. Sınav öncesi son tekrarınız için bu notları dikkatlice okumanız, bilgilerinizi pekiştirmenize yardımcı olacaktır. İyi çalışmalar! 🚀

1. Orta Asya Türk Devletlerinde Yönetim ve Toplumsal Yapı

• Kağanlık ve Kut Anlayışı: Türk devletlerinde hükümdara "Kağan" veya "Hakan" denirdi. Kağanlık yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Bu inanca "Kut Anlayışı" denir. Kut, Kağan'a devleti yönetme gücü ve yetkisi verirdi. Ancak bu yetki sınırsız değildi. Kağan, töre denilen yazısız hukuk kurallarına uymak zorundaydı ve milletin refahını sağlamakla yükümlüydü. Eğer görevini yapamazsa, kut'unun Tanrı tarafından geri alındığı düşünülerek tahttan indirilebilirdi.
• Kurultay'ın Rolü ve Önemi: Kurultay, boy beylerinden oluşan bir meclistir. Devlet işlerinde Kağan'a yardımcı olur, savaş ve barış gibi önemli kararların alınmasında rol oynardı. Kurultay, sadece bir danışma meclisi değil, aynı zamanda siyasi, ekonomik ve kültürel konularda karar mekanizmasıydı. Kağan'ın yetkilerini denetler ve töreye uygun olmayan durumlarda Kağan'ı değiştirme hakkına dahi sahipti. Bu durum, yönetimde bir güç paylaşımı olduğunu ve Kağan'ın yetkilerinin sınırlı olduğunu gösterir.
• İkili Teşkilat ve Boylar Federasyonu: Türk devletleri genellikle "İkili Teşkilat" adı verilen bir yönetim sistemiyle yönetilirdi. Buna göre devlet Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrılır, Doğu'yu Kağan, Batı'yı ise Kağan'ın kardeşi veya bir hanedan üyesi yönetirdi. Bu durum, merkezi otoriteyi zayıflatma potansiyeli taşırken, geniş coğrafyayı daha kolay yönetme amacı güderdi. Devletler, farklı boyların bir araya gelmesiyle oluşan "Boylar Federasyonu" şeklinde örgütlenmişlerdi.
• Hukuk ve Adalet (Töre): Türklerde yazılı hukuk kuralları yerine "Töre" adı verilen örf ve adetlere dayalı yazısız hukuk kuralları vardı. Töre, herkes için uyulması gereken kanunlardı ve Kağan da töreye uymak zorundaydı. Göktürk Devleti'nde adliye müesseseleri vardı ve yargılamalar töreye göre yapılırdı. Hükümdarlar da mahkeme başkanlığı yapabilirdi.
• Toplumsal Yapı: Türk toplumunda kul ve kölelik yaygın değildi, insanlar özgürdü. Kadınlar toplumda önemli bir yere sahipti ve yönetimde dahi söz sahibi olabiliyorlardı (örneğin, Kağan olmadığında elçileri kabul etme). Bu durum, Türk toplumunda sosyal eşitlik ve özgürlük kavramlarının varlığını gösterir.
• ⚠️ Dikkat: Kurultay'ın sadece danışma meclisi olduğu yanılgısına düşmeyin. Karar alma ve Kağan'ı denetleme yetkisi de vardı. Bu, Türklerdeki güç paylaşımının önemli bir göstergesidir.

2. Uygurlar: Yerleşik Yaşama Geçiş ve Değişimler

• Yerleşik Yaşama Geçişin Nedenleri ve Sonuçları: Uygurlar, din değiştirerek (Manihaizm) yerleşik hayatı benimseyen ilk Türk devletidir. Manihaizm, savaşmayı yasakladığı için Uygurların göçebe yaşam tarzından uzaklaşmasına ve tarım gibi yerleşik faaliyetlere yönelmesine neden olmuştur.
• Ekonomik ve Sanatsal Gelişmeler: Yerleşik hayata geçiş, Uygurların ekonomisinde ve sanatında büyük değişimlere yol açtı.
  • Ekonomi: Tarımsal üretim gelişti, şehirleşme arttı, özel mülkiyet kavramı ortaya çıktı.
  • Sanat ve Mimari: Tapınaklar, saraylar ve şehirler inşa edildi. Fresk (duvar resmi) ve minyatür sanatları gelişti. Matbaayı kullanan ilk Türk devleti oldular. Yerleşik yaşam öncesi Türk sanatında görülen hayvan figürlü kılıçlar, süslü çadırlar gibi göçebe sanatının aksine, Uygurlarda mimari eserler ve tapınaklar ön plana çıktı.
  • Edebiyat: Yerleşik yaşam, yazılı edebiyatın gelişmesine zemin hazırladı. Sözlü edebiyatın etkisi azaldı.
• Çin ile İlişkiler: Uygurlar, Çin ile iyi ilişkiler kurmuş, ticaret yapmış ve kültürel alışverişte bulunmuşlardır. Hatta Bögü Kağan döneminde Çin'e askeri yardımda bulunmuşlardır. Bu durum, devletler arasında daimi düşmanlık veya dostluk olmadığını gösterir.
• 💡 İpucu: Bir toplumun yerleşik hayata geçtiğinin en önemli kanıtları genellikle mimari eserler (tapınaklar, şehirler), tarım faaliyetleri, yazılı kültür (matbaa) ve özel mülkiyetin varlığıdır.
• ⚠️ Dikkat: "İlteriş" unvanı, II. Köktürk Devleti'nin kurucusu Kutluk Kağan'a verilmiştir ve "devleti derleyip toplayan, birleştiren" anlamına gelir. Bu unvan, Kağan'ın devleti yeniden kurma ve güçlendirme başarısını simgeler.

3. Türklerde Askeri Yapı ve Yaşam Biçimi

• Ordu-Millet Anlayışı: Türklerde "ordu-millet" kavramı, her Türk erkeğinin aynı zamanda bir asker olduğu anlamına gelirdi. Bu anlayışın birçok faydası vardı:
  • Devletin asker ihtiyacı için giderleri azalırdı.
  • Askerler yüksek motivasyonla savaşırdı çünkü vatanlarını ve ailelerini koruyorlardı.
  • Ülke işgallere karşı daha dirençli olurdu.
  • Hafif silahlara ve zırhlara sahip, atlı ve hızlı bir ordu yapısı vardı.
• ⚠️ Dikkat: Ordu-millet kavramı, tarımsal üretimin artmasıyla doğrudan ilişkili değildir. Daha çok askeri ve savunma yönüyle öne çıkar.
• Coğrafyanın Yaşam Biçimine Etkisi: Orta Asya'nın sert karasal iklimi, verimsiz toprakları ve sulama imkanlarının kısıtlı olması, Türklerin hayvancılıkla uğraşmasına neden olmuştur. Hayvancılık ise Türklerin göçebe olarak yaşamasına yol açmıştır. Bu durum, coğrafi koşulların ekonomik uğraşlar ve toplumların yaşam biçimi üzerinde doğrudan etkili olduğunu gösterir. 🏞️ (Örneğin, bir dağ köyünde yaşayanların hayvancılıkla uğraşması gibi.)

4. Orta Çağ'ın Diğer Önemli Devletleri ve Türklerle İlişkileri

• Sâsânî İmparatorluğu: Orta Çağ'da önemli bir güç olan Sâsânî İmparatorluğu, sınır komşuları olan Ak Hun Devleti, Doğu Roma İmparatorluğu ve İslam Devleti gibi birçok güçle mücadele etmiştir.
• Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu:
  • Orta Çağ'ın tamamında siyasi varlığını sürdürmüş köklü bir devlettir.
  • Avrupa Hunları gibi Türk topluluklarıyla mücadele etmişlerdir.
  • Farklı hanedanlar tarafından yönetilmişlerdir.
  • Roma hukuk sistemini geliştirerek çağdaş dünyaya önemli bir miras bırakmışlardır.
• ⚠️ Dikkat: Doğu Roma İmparatorluğu'nun imparatorlarına "başrahip" denmezdi. Başrahipler dini liderlerdir (örneğin Patrikler), imparatorlar ise siyasi liderlerdir.

5. Türk Kültüründe Devamlılık

• Türk kültürü, zaman içinde farklı devletler kurulsa da bazı özelliklerini korumuştur. Örneğin, Asya Hunlarından sonra Köktürklerde de çeşitli eşyaların üzerlerinin altınla kaplanması geleneği devam etmiştir. Hunlar Dönemi'nde başlayan birçok kutlama ve gelenek de Göktürkler Dönemi'nde sürdürülmüştür. Bu durum, Türk kültürünün güçlü bir devamlılık gösterdiğini kanıtlar. 🕰️

6. İslamiyet Öncesi ve Sonrası Dönemlerden Önemli Bir Belge: Medine Sözleşmesi

• Medine Sözleşmesi: İslam Peygamberi Hz. Muhammed tarafından Medine'de yaşayan farklı din, kültür ve ideallere sahip topluluklar (Müslümanlar, Yahudiler ve diğer kabileler) arasında imzalanan bir belgedir. Bu sözleşme, aynı topraklarda yaşayan insanların uymaları gereken evrensel kuralları belirlemiştir.
• Amacı: Medine Sözleşmesi'nin temel amacı, Medine'de birlik ve beraberliği sağlamak, farklı inanç ve kültürlere sahip toplulukların barış içinde bir arada yaşamasını temin etmekti. Bu sözleşme, hoşgörü ve çok kültürlü bir yapının temelini atmıştır.
• ⚠️ Dikkat: Medine Sözleşmesi'nin amacı, kentte inanç birliğini sağlamak veya sadece Müslümanların egemenliğini kurmak değildir. Aksine, farklı inançlara sahip toplulukların haklarını koruyarak ortak bir yaşam alanı oluşturmaktır. 🤝

Bu ders notları, Orta Çağ Türk ve dünya tarihi konularındaki temel bilgilerinizi pekiştirmenize yardımcı olacaktır. Sınavda başarılar dilerim! ✨