🎓 9. Sınıf Orta Çağ'daki Siyasi ve Askeri Gelişmeler Test 2 - Ders Notu ve İpuçları

Bu ders notu, 9. sınıf Orta Çağ'daki siyasi ve askeri gelişmeler testinde karşılaşılan temel konuları kapsamaktadır. Notlar, Orta Çağ devletlerinin yönetim biçimleri, meşruiyet kaynakları, toplumsal ve ekonomik yapıları, askeri teşkilatlanmaları ve önemli uygarlıkların genel özelliklerini özetleyerek sınav öncesi hızlı bir tekrar yapmanızı sağlayacaktır.

🌍 Orta Çağ Devletlerinde Yönetim ve Meşruiyet Kaynakları

• Monarşi ve Saltanat Sistemi: Orta Çağ'da birçok devlette yaygın olan yönetim biçimidir. Hükümdarlık genellikle babadan oğula geçer (saltanat). Bu sistemde taht kavgaları yaşanabilir, ancak bu durum saltanat sisteminin bir özelliği değil, bir sonucudur.
• Hükümdarın Kutsallığı ve Tanrısal Kökeni (Divine Right): Hükümdarların gücünü dinden ve tanrısal iradeden aldığına inanılması, Orta Çağ'da yaygın bir meşruiyet kaynağıdır. Çin'de imparator "Göklerin Vekili" olarak kabul edilir ve hanedanlar kutsaldır. Sasani İmparatorluğu'nda hükümdar "Şehinşah" (Kralların kralı) unvanını kullanır ve Tanrı Ahuramazda'nın yeryüzündeki temsilcisi olarak görülür. Moğol ve Türk devletlerinde hükümdarın Gök Tanrı tarafından seçildiğine inanılır. Büyük İskender de meşruiyetini tanrısallaştırmıştır.
• ⚠️ Dikkat: Roma İmparatorluğu'nda hükümdarların rahip onayıyla tahta çıkması gibi bir durum yaygın değildir. Roma imparatorları genellikle siyasi ve askeri güçle tahta gelir, bazen tanrılaştırılır ancak meşruiyetleri farklı kaynaklara dayanır. Bu tür bir onay, daha çok bazı Avrupa krallıklarında Kilise ile ilişkili olarak görülebilir.
• Batı Roma'nın Yıkılışı Sonrası Avrupa: 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla ortaya çıkan siyasi, ekonomik ve askeri boşluğu Katolik Kilisesi ve feodal sistem doldurmuştur. Merkezi otorite zayıflamış, küçük beylikler ve kilise gücü artmıştır.
• İtalyan Şehir Devletleri ve Demokrasi Unsurları: Doğu Roma İmparatorluğu'nun merkeziyetçi yapısına karşın, İtalyan şehir devletlerinde seçimler ve meclisler gibi demokratik unsurlar görülse de, bu haklar genellikle belli bir vergi veren erkeklerle sınırlıydı. Yani, her bir bireye yönetimde söz hakkı verilmemiştir. Bu durum, günümüzdeki "herkesin eşit oy hakkı" anlayışından oldukça farklıdır.

🏛️ Orta Çağ'da Toplumsal Yapı ve Ekonomik Hayat

• Sınıflı Toplum Yapısı: Orta Çağ'da birçok uygarlıkta sosyal tabakalaşma ve sınıflı toplum yapısı yaygındır. Çin'de asiller (Şe'ler) ve köylüler (Nong'lar) gibi zümreler ve kölelik mevcuttu. Bu durum, toplumun farklı kesimlerinin farklı hak ve sorumluluklara sahip olduğu anlamına gelir.
• Toprak Mülkiyeti: Çin'de "Cennet'in altındaki her karış toprağın egemene ait olduğu" düşüncesi hakimdi. Bu durum, kalabalık nüfus ve merkeziyetçi yönetim anlayışıyla ilişkilidir. Roma ve Sasani gibi imparatorluklarda ise toprak mülkiyeti daha çeşitliydi ve özel mülkiyet de bulunmaktaydı. Toprak, o dönemde gücün ve zenginliğin temel kaynağıydı.
• Ticaret ve Ticaret Yolları: Ticaret, Orta Çağ devletlerinin ekonomisinin temelini oluşturmuştur. Özellikle Bizans İmparatorluğu, Çin ve Hindistan'dan gelen ticari ürünlerin Avrupa'ya aktarılmasında önemli rol oynamıştır. İpek Yolu gibi ticaret yolları, devletler arası siyasi ilişkileri ve ittifakları da etkilemiştir (örneğin, Bizans'ın Sasanilere karşı Türklerle ittifak yapması). Ticaret, sadece ekonomik değil, aynı zamanda kültürel etkileşimin de önemli bir aracıydı.
• Feodalite: Batı Avrupa'da ortaya çıkan, toprak mülkiyetine dayalı, siyasi ve askeri gücün merkeziyetten uzaklaşarak yerel lordlar arasında paylaşıldığı bir sistemdir. Bu sistemde krallar zayıf, soylular ise kendi topraklarında güçlüydü.

⚔️ Orta Çağ Askeri Yapıları ve Savaş Sanatı

• Askeri Teşkilatlanmanın Amaçları: Devletlerin askeri teşkilatlanmaya ihtiyaç duymalarının temel amaçları siyasi varlıklarını devam ettirmek ve halkın huzurunu ve düzenini sağlamaktır. Bir devletin varlığını sürdürmesi için iç ve dış tehditlere karşı güçlü bir orduya sahip olması esastır. Ticari faaliyetleri düzenlemek doğrudan bir askeri amaç değildir, ancak ticaret yollarının güvenliğini sağlamak dolaylı bir askeri görev olabilir.
• Ordu Türleri ve Yapıları: Orta Çağ ordularında süvari birlikleri önemli bir yer tutardı, özellikle bozkır ve göçebe toplumlar için vazgeçilmezdi. Paralı askerlik sistemi Roma ve Bizans İmparatorlukları gibi bazı devletlerde yaygın olarak kullanılmıştır; bu ordular profesyonel askerlerden oluşurdu. Moğol ordusu gibi bazı devletlerde ise vatan kavramı ön planda olup, halkın tamamının askeri yeteneklere sahip olduğu ve gönüllü olarak savaştığı görülür (ordu-millet anlayışı). Türk devletlerinde de ordu-millet anlayışı ve onlu ordu sistemi yaygındı.
• ⚠️ Dikkat: Orta Çağ'ın erken ve orta dönemlerinde top ve tüfek gibi barutlu silahlar henüz kullanılmamaktaydı. Bu tür silahlar daha çok Yeni Çağ'ın başında (14. yüzyıl sonları ve sonrası) yaygınlaşmıştır. Bu nedenle, Orta Çağ orduları genellikle ok, yay, kılıç, mızrak gibi hafif ve yakın dövüş silahları kullanmıştır.

🗺️ Önemli Uygarlıklar ve Devletler

• Çin Uygarlığı: Asya'nın güneydoğusunda kurulan en eski uygarlıklardan biridir. Hanedanlıklar tarafından yönetilmiştir. Tek tanrılı inanca sahip değildir; çok tanrılı veya farklı felsefi inançlar (Konfüçyüsçülük, Taoizm, Budizm) yaygındır. Kâğıt, matbaa, barut ve pusula gibi önemli buluşlara imza atmışlardır. İpek, porselen ve kumaş gibi ürünler üretmişlerdir. Feodal bir yapılanma ve sosyal tabakalaşma görülür.
• Sasani İmparatorluğu: İran merkezli kurulmuş, Kafkasya, Mezopotamya ve Doğu Anadolu gibi geniş bölgelerde hüküm sürmüştür. Mısır, Sasanilerin hüküm sürdüğü bölgelerden biri değildir. Zerdüştlük resmi dindir. Bizans ile sık sık mücadele etmişlerdir. 651 yılında yıkılmıştır.
• Bizans İmparatorluğu (Doğu Roma): Doğu Roma İmparatorluğu olarak da bilinir ve Orta Çağ boyunca varlığını sürdürmüştür (1453'e kadar). Merkezi otorite güçlüdür ve imparator devletin merkezindedir. Ticaret, ekonomisinin temelidir ve İpek Yolu üzerinde önemli bir konuma sahiptir. Ordusunda ücretli askerlere yer vermiştir.
• Batı Roma İmparatorluğu: 476 yılında yıkılmasıyla Avrupa'da büyük bir siyasi, ekonomik ve askeri boşluk oluşmuştur.
• Moğol İmparatorluğu: Güçlü, düzenli ve disiplinli ordulara sahipti. Ordusu gönüllü birliklerden oluşur ve ordu-millet kavramı ön plandadır. Bu durum, Moğol halkının askeri yeteneklerinin güçlü olduğunu ve vatan kavramının ön planda olduğunu gösterir.
• Türk Devletleri (Göktürk, Uygur vb.): Konargöçer toplumlar at sırtında hafif silahlar kullanmıştır. Onlu ordu sistemi yaygındır. Genellikle nehir uygarlıklarının aksine bozkır coğrafyasında kurulmuşlardır. Bu durum, onların yaşam tarzları ve askeri stratejileri üzerinde büyük etkiye sahiptir.

⏳ Orta Çağ Kronolojisi ve Çağdaş Uygarlıklar

• Orta Çağ, Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışı (476) ile başlar ve İstanbul'un Fethi (1453) ile sona erer.
• Bu dönemde birçok imparatorluk ve devlet aynı anda varlığını sürdürmüştür. Örneğin, Emeviler ve II. Göktürk Devleti çağdaştır. Bu tür zaman çizelgeleri, farklı coğrafyalardaki devletlerin aynı dönemde nasıl var olduğunu ve birbirleriyle nasıl etkileşim kurduğunu gösterir.
• 💡 İpucu: Kronoloji sorularında olayların kesin tarihlerini bilmek yerine, hangi olayın diğerinden önce veya sonra gerçekleştiğini tahmin etmek için genel dönem bilgilerini ve önemli olayların yaklaşık yüzyıllarını kullanın. Örneğin, İslamiyet'in yayılması Sasanilerin yıkılmasından sonraki bir süreçtir.