Bu ders notu, 9. sınıf Biyoloji dersinin biyoçeşitlilik ünitesindeki temel kavramları, biyoçeşitliliği etkileyen faktörleri, Türkiye'nin biyoçeşitlilik özelliklerini, biyoçeşitliliğin önemini, karşılaştığı tehditleri ve korunma yöntemlerini kapsamaktadır. Sınav öncesi hızlı bir tekrar için idealdir.

1. Biyoçeşitlilik Nedir ve Kapsamı Nelerdir?

• Biyoçeşitlilik (Biyolojik Çeşitlilik): Bir bölgedeki veya yeryüzündeki canlı türlerinin, ekosistemlerin ve genlerin çeşitliliğini ifade eder.
• Organizasyon Düzeyleri: Biyoçeşitlilik, farklı organizasyon düzeylerini kapsar:
  • Gen Çeşitliliği: Bir tür içindeki bireyler arasındaki genetik farklılıklar (varyasyonlar). Canlı topluluklarında varyasyonların fazla olması biyoçeşitliliği olumlu etkiler.
  • Tür Çeşitliliği: Bir bölgedeki farklı türlerin sayısı ve bolluğu.
  • Ekosistem Çeşitliliği: Farklı ekosistem tiplerinin (orman, göl, çöl vb.) varlığı.
  • Biyoçeşitlilik, popülasyonlar, komüniteler ve ekosistemler gibi tüm bu düzeylerdeki çeşitliliği içerir.

2. Biyoçeşitliliği Etkileyen Faktörler

• Coğrafi Konum: Bir bölgenin dünya üzerindeki yeri, iklimi ve dolayısıyla biyoçeşitliliği üzerinde büyük etkiye sahiptir.
• İklim Çeşitliliği: Farklı iklim tiplerinin (karasal, Akdeniz, Karadeniz iklimi gibi) görülmesi, farklı türlerin yaşamasına olanak tanır ve biyoçeşitliliği artırır. Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe genellikle canlı çeşitliliği azalır.
• Toprak Yapısı: Toprağın mineral içeriği, pH'ı, su tutma kapasitesi gibi özellikleri, bitki örtüsünü ve dolayısıyla hayvan türlerini etkiler.
• Su Kaynakları: Denizlere kıyısı olması, akarsu ve göl varlığı, sucul ekosistemlerin ve bunlara bağlı karasal türlerin çeşitliliğini artırır.
• Yeryüzü Şekilleri (Topografya): Dağlar, vadiler, ovalar gibi farklı yükselti ve eğimler, mikro iklimler oluşturarak ve farklı yaşam alanları sağlayarak biyoçeşitliliği etkiler.
• Tarihsel Süreçler: Kıtaların hareketleri, buzul çağları gibi jeolojik ve iklimsel olaylar, türlerin dağılımını ve evrimini etkilemiştir.
• İnsan Faaliyetleri: Tarım, sanayileşme, kentleşme gibi faaliyetler biyoçeşitliliği hem olumlu (koruma çabaları) hem de olumsuz (habitat kaybı, kirlilik) yönde etkileyebilir.

⚠️ Dikkat: Nesli tükenen canlılar, biyoçeşitliliğin bir sonucu veya göstergesidir, ancak biyoçeşitliliği "etkileyen" bir faktör değildir. Daha ziyade biyoçeşitlilik kaybının bir sonucudur.

3. Türkiye'nin Biyoçeşitliliği

• Özel Konum: Türkiye, Asya ve Avrupa kıtaları arasında bir köprü görevi görmesi, farklı iklim tiplerine sahip olması (üç farklı fitocoğrafik bölgenin kesişim noktası), denizlere kıyısı olması ve farklı toprak yapılarına sahip olması nedeniyle oldukça zengin bir biyoçeşitliliğe sahiptir.
• Endemik Türler: Sadece belirli bir coğrafi bölgede yaşayan, başka hiçbir yerde doğal olarak bulunmayan türlerdir. Türkiye, endemik türler açısından zengin bir ülkedir.
  • Örnekler: Van kedisi, İnci kefali, Kapadokya kertenkelesi, Hopa engereği, Gypsophila baytopiorum, Anterastes aladaghensis, Mesocricetus brandti gibi türler Türkiye'ye özgü endemik türlerdir.
  • ⚠️ Dikkat: Akdeniz foku gibi türler Türkiye'de yaşasa da, sadece Türkiye'ye özgü değildir, Akdeniz havzasının diğer bölgelerinde de bulunur.
• Nesli Tükenme Tehlikesi Altındaki Türler: Habitat kaybı, kirlilik, aşırı avlanma gibi nedenlerle sayıları azalan ve yok olma riski taşıyan türlerdir.
  • Örnekler: Akdeniz foku, Beyaz çakal, Mersin balığı, İstanbul Nazendesi gibi türler Türkiye'de nesli tükenme tehlikesi altında olan canlılardandır.
  • 💡 İpucu: Safran bitkisi (Crocus sativus) değerli bir kültür bitkisi olup, genel olarak nesli tükenme tehlikesi altında değildir. Ancak bazı yabani safran türleri veya popülasyonları bölgesel olarak nadir olabilir. Yine de diğer seçeneklere göre daha az tehlikededir.

4. Biyoçeşitliliğin Önemi ve Faydaları

• Ekosistem Hizmetleri:
  • Erozyon Önleme: Bitki örtüsü toprağı tutarak erozyonu engeller.
  • Su Döngüsü ve İklim Düzenlemesi: Ormanlar ve bitki örtüsü su döngüsüne katkıda bulunur, yerel iklimi düzenler.
  • Hava ve Su Temizliği: Bitkiler havayı temizler, mikroorganizmalar suyu arıtır.
• Ekonomik Faydalar:
  • Gıda Kaynağı: Bitkiler ve hayvanlar insanlar için temel gıda kaynaklarıdır.
  • Tıp ve Eczacılık: Hayvanlar ve bitkiler çeşitli tıbbi araştırmalarda kullanılır, ilaç hammaddesi sağlar.
  • Tarım ve Balıkçılık: Biyoçeşitlilik, tarım ve balıkçılık gibi ekonomik faaliyetlerin sürdürülebilirliği için temeldir.
  • Turizm: Doğal güzellikler ve yaban hayatı ekoturizm için çekim merkezidir.
• Bilimsel ve Kültürel Değer: Doğayı anlama, yeni keşifler yapma ve kültürel mirasın korunması açısından önemlidir.

⚠️ Dikkat: Parazit hayvanların insanlarda hastalığa sebep olması, biyoçeşitliliğin genel bir faydası değildir; aksine, bazı türlerin insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkisidir. Biyoçeşitlilik, ekosistemin dengesi içinde bu türlerin kontrol altında tutulmasına da yardımcı olabilir, ancak doğrudan bir fayda olarak değerlendirilmez.

5. Biyoçeşitliliğe Yönelik Tehditler

• Habitat Kaybı ve Parçalanması: Ormanların yok edilmesi, sulak alanların kurutulması, kentleşme ve tarım alanlarının genişlemesi.
• İstilacı Türler: Doğal yaşam alanlarına dışarıdan getirilen ve yerel türlerle rekabet ederek veya onları avlayarak ekosistemi bozan türler.
• Kirlilik: Hava, su ve toprak kirliliği, canlıların yaşam alanlarını ve sağlıklarını olumsuz etkiler.
• Aşırı Avlanma ve Toplama: Ticari veya hobi amaçlı aşırı avlanma, bitki toplama türlerin popülasyonlarını azaltır.
• İklim Değişikliği: Küresel ısınma, habitatların değişmesine, türlerin göç etmesine veya yok olmasına neden olabilir.
• Doğal Kaynakların Aşırı Tüketimi: Ormanların kesilmesi, su kaynaklarının bilinçsizce kullanılması.
• İnsan Ziyaretlerinin Artması: Özellikle hassas ekosistemlerde (milli parklar, kuş yumurtlama alanları gibi) insan baskısı, doğal dengeyi bozabilir.

6. Biyoçeşitliliğin Korunması

• Koruma Yöntemleri:
  • In Situ (Yerinde) Koruma: Türlerin kendi doğal yaşam alanlarında korunmasıdır.
    • Milli Parklar, Tabiat Parkları, Yaban Hayatı Koruma Alanları: Biyoçeşitliliğin en etkili korunma yöntemlerinden biridir. Bu alanlar, ekosistemlerin bütünlüğünü koruyarak birçok türün yaşamını sürdürmesini sağlar.
    • Belirli bir türün avlanmasının yasaklanması da yerinde koruma yöntemlerinden biridir, ancak milli park oluşturmak daha kapsamlı bir yaklaşımdır.
  • Ex Situ (Yer Dışı) Koruma: Türlerin doğal yaşam alanları dışında korunmasıdır.
    • Gen Bankaları: Canlı hücrelerin, tohumların, dokuların veya genetik materyallerin uzun süre saklandığı yerlerdir. Genellikle -196°C'deki sıvı azot ortamında dondurularak saklanır.
      • Dondurma işleminde hücre içindeki su, gliserin gibi koruyucu sıvılarla değiştirilir.
      • Dondurma ve eritme sırasında hücredeki zararlı kimyasal maddelerin uzaklaşmasını engellemek için şekerli veya yağlı ortamlar kullanılabilir.
      • Gen bankalarında sadece üreme hücreleri değil, bitki tohumları, doku kültürleri gibi farklı hücre ve materyaller de saklanabilir.
    • Hayvanat Bahçeleri, Botanik Bahçeleri, Tohum Bankaları: Bu tür kurumlar da yer dışı koruma örnekleridir.
• Yanlış Koruma Yaklaşımları:
  • Var olan canlı türlerinin yerine yeni türlerin getirilmesi (istilacı tür riski taşır ve doğal dengeyi bozar).
  • Doğal bitki örtüsünün yerine kültür bitkilerinin ekilmesi (doğal ekosistemi bozar ve biyoçeşitliliği azaltır).
  • Tarımsal faaliyetlerin yoğunlaştırılması (habitat kaybına, kimyasal kirliliğe ve doğal türlerin azalmasına yol açabilir).